Brautarlækur er lítill kofi sem stendur á 1,7 hektara landskika í landi Króks í framdal Norðurárdals í Borgarfirði. Staðnum kynntist ég fyrst haustið 1986 þegar eiginkonan dró mig þangað til að smala fyrir Öllu á Hreimstöðum. Eftir því sem árin hafa liðið hafa böndin orðið sterkari. Smá saman hef ég kynnst náttúrufarinu betur og einnig sögunni í gegnum ótal frásagnir tengdaföður míns af lífsbaráttu fólks á staðnum á síðustu öld. Á þessum stað eru rætur eiginkonu minnar. Í Króki ólst hún að mestu upp eða þar til foreldrar hennar hættu búskap. Hér liggur ævistarf föður hennar og móður, afa hennar og ömmu og dalurinn geymir væntanlega einnig sögu fjarlægari forfeðra. Dætur mínar tvær hafa haft ómælda ánægju af þeim stundum sem fjölskyldan hefur dvalist þarna fjarri erli borgarlífsins. Sjálfur finn ég að eftir því sem handtökum mínum fjölgar þarna styrkjast tengslin við staðinn. Ef til vill vegna þess að þá finnst manni að maður sé orðinn hluti af sögu staðarnis og staðurinn vera orðinn hluti af manni sjálfum.

Annars átti þessi grein ekki einungis að fjalla um lífið á staðnum heldur örnefnin frá norðvestri til norðurs. Það er nefnilega óskemmtilegt að þegar gesti ber að garði að geta þá, rétt eins og Lási kokkur þegar hann var spurður um Esjuna, lítið annað um fjöllin sagt en að þau hafi verið þarna nokkuð lengi. Það væri illt afspurnar. Þegar horft er til norðvesturs er fjallið Baula mest áberandi. Það er strítulaga 936,6 m hátt líbarítsfjall. Árið 1993 gekk ég í blíðskaparveðri á fjallið með Guðrúnu konu minni. Í minningunni var þetta eins og að ganga upp endalausar tröppur enda fjallið stórgrýtt mjög. Svitinn bogaði af okkur en laun erfiðisins voru ríkuleg þegar upp var komið. Útsýnið hreint stórkostlegt. Best er að ganga á fjallið að mér skilst frá öxlinni á milli Mælifells og Baulu. Við gengum upp hlíðina eilítið vestar og höfum sennilega gert okkur erfiðara fyrir með því þar sem grjótið efst í fjallinu var laust í sér og rann undan fótum okkar í hverju skrefi. Fyrst var gengið á Baulu árið 1851 en það var Halldór Bjarnason hreppstjóri á Litlu-Gröf sem það gerði. Ef satt er þá þykir mér merkilegt hversu seint gengið var á Baulu en sennilega hefur fólk hér áður fyrr ekki verið að hlaupa á fjöll nema nauðsyn ræki það til þess.

Fjallið næst Baulu og norðan við það er 777 m hátt og heitir Mælifell. Eitt af tólf fjöllum á Íslandi sem bera það nafn. Ekki er ólíklegt að Mælifellið hafi fengið nafn sitt vegna þess að það hafi verið viðmiðun ferðalanga sem áttu hér áður fyrr leið um þjóðleiðina yfir í Dalina eða á Vestfirði. Þjóðleiðin sú lá einmitt meðfram Mælifellinu um Bjarnadal sem er handan við þá hlið Mælifellsins sem sést á þessari mynd. Þegar Mælifellinu sleppir tekur Baulusandurinn við og Litla Baula sem er 839 metra há og Skildingafell.

Áin sem liðast niður dalinn er hin rómaða laxveiðiá, Norðurá. Sunnan við hana er bærinn Háreksstaðir og grjóthóllinn niður við ána austast á myndinni heitir Beinhóll. Undir Beinhólnum var góður laxveiðistaður lengi vel. Norðan við ána sést í endann á Hvammsmúlanum. Hvammsmúlinn endar við gil sem Litlaá hefur grafið. Handan við gilið má sjá móta fyrir lækjarfarveg. Tengdafaðir minn sagði mér að meðfram þessum lækjarfarveg hafi verið slóði sem var kallaður Langa gata því slóðinn var fetaður upp í svokallaðan Fellaflóa en hann var heyjaður áður fyrr. Það er hreint magnað hvað menn lögðu mikið á sig fyrir heyfenginn. Annars má einnig velta fyrir sér hvort heitið á dalnum sem Baulan, Mælifell og Litla Baula ramma inn sé vísbending um að jafnvel alla leið þangað hafi verið sótt til heyja. Sátudalur heitir dalurinn og þar á Dýrastaðaá upptök sín.

Fyrir miðri mynd hér fyrir ofan er Sanddalur. Eftir honum rennur Sanddalsá. Innarlega í Sanddal gengur Mjóidalur fram í Sanddal. Ef maður gengur inn Mjóadal endaði för við Illagil. Ef maður næði nú að fikra sig inn Illagil og áfram til fjalla endaði maður við Grafartinda. Sennilega eru það Grafartindar sem sjást beint upp af Hvammsmúlanum sem er vestan megin við dalinn. Beint ofan við botn dalsins er Sandur og horft þaðan til norðausturs sér á Tröllakirkju 1001 metra háa. Suður af Tröllakirkju eru síðan Snjófjöllin.

Sagan segir að um og eftir landnám hafi tröll safnast saman við Tröllakirkju til að ráða ráðum sínum vegna sífellt meira ónæðis af búsetu manna í landinu. Um þverbak keyrði síðan þegar landsmenn taka upp kristna trú. Þegar byggð var kirkja á Stað í Hrútafirði ákvað tröllkerling ein sem bjó í grennd við Tröllakirkja að taka til sinna ráða og kastaði grjóti á hana þegar fyrst var messað í kirkjunni. Ekki tókst henni ætlunarverk sitt því grjótið lenti í hestagerði og drap þar fjögur hross. Eftir þetta ákvað kerlingin að flytjast búferlum og flutti sig norður á Strandir þar sem meira næði var. Ekki hafa neinar fregnir verið af tröllum við Tröllakirkju síðan.

Mér þótti ekki búsældarlegt í framdalnum þegar ég kom hingað fyrst. Nöpur norðanáttin nístir merg og bein þegar hún kemur æðandi niður Sanddalinn. Mann undrar ekki að um framdalinn var einu sinni kveðið.

Norðurárdalur næsta svalur fremra. Una engar jómfrúr þar, allt eru tómar kerlingar.

Nú er svo komið að búskapur hefur lagst af á efstu bæjunum í Norðurárdal en svo var ekki um aldamótin 1700 þegarbæjarvísurnar voru kveðnar.

Hvamminn byggir herlegt fólk með helga trúna. Að Galtarhöfða geng ég núna. Þar gerist lítil taðan túna.

Innst í dalnum seggir sjá hana Sanddalstungu. Á Geststöðum garpar sungu. Glaðlynd þjóð í Sveinatungu.

Mörkrók einn og Háreksstaði hér má finna. Á Hólnum gerir hann Halldór vinna, hans er Margrét eiginkvinna.

Vestan megin við Sanddalinn og Hvammsmúlann eru kirkjujörðin Hvammur og austan megin við dalinn og Sveinatungumúla er landnámsjörðin Sveinatunga. Bærinn Hvammur var færður þar sem hann stendur í dag eftir að snjófljóð féll á bæinn árið 1808 og sonur prestshjónanna fórst. Í Sveinatungu stendur elsta steinhús í sveit á Íslandi. Það standa engin bæjarhús eftir inni í Sanddal en þar voru áður þrír bæir. Galtarhöfði vestan við Sanddalsá, Geststaðir austan við ána og Sanddalstunga í botni dalsins. Núna eru nokkrir sumarbústaðir í dalnum.

Sunnan við Norðurá eru bæirnir Krókur, Háreksstaðir og Hóll. Ekki er lengur búskapur á Króki og Háreksstöðum en búskapur er enn á Hóli. Innan við Krók má greina rústir Blesastaða sem var bær Þorbjörns blesa. Sögur segja að sonur hans, Gísli, hafi átt sér bæ á Háumelum og að Gíslavatn sé við hann kennt.

Þegar ég kom fyrst að Brautarlæk fyrir 28 árum síðan langaði mig til að prófa að setja niður einhver tré. Hafði samt litla trú á að slíkt skilaði einhverjum árangri enda fljótt á litið fátt sem benti til þess að trjágróður ætti þarna viðreisnar von. Enginn gróður í nánd sem reis hærra en fáeinar hnéháar víðihríslur við Brautarlækinn. Ég viðraði þessa ósk mína við tengdaföður minn og leyfi til gróðursetningar var auðfengið. Ekki gaf hann mér miklar vonir um hraðan og öruggan vöxt. Hann vissi af fenginni reynslu að landið er erfitt til ræktunar. Hann hafði samt sögu að segja.

Til hlés við norðanáttinni á bak við íbúðarhúsið í Króki voru nokkur myndarleg grenitré og í vegakantinum eftir að komið er yfir brúna á Norðurá stóð einmana birkihrísla. Trén á bak við íbúðarhúsið höfðu ekki alltaf vaxið þar heldur var þeim forðað þangað þegar vegurinn sunnan megin við Norðurá var lagður. Tengdaforeldrar mínir höfðu gróðursett tré út á klöpp sem slútir yfir Norðurá rétt neðan við bæinn í Króki. Þegar vegurinn var lagður þurfti Vegagerðin endilega að sækja sér efni í veginn undan trjánum. Nokkrum trjám var bjargað og þau sett niður á bak við bæjarhúsið. Nokkur tré voru síðan sett niður við bæinn Hraunsnef neðar í dalnum. Birkihríslan í vegkanntinum er eina tréð sem stóð af sér vegalagninguna.

Gamli maðurinn hafði sem sagt reynslu af gróðursetningu hér í framdalnum og vissi að hún gæti gengið. Annað benti hann mér á en það var birkið í Hvammsmúlanum. Hann vildi meina að hlíðin sunnan við Norðurá hafi verið skógi vaxin rétt eins og hlíðarnar norðan megin við ána. Skýringin á hvers vegna einungis tré væru í Hvammsmúlanum taldi hann vera þá að kirkjujörðin hafði víða rétt til hrístekju og gat sparað skógarhögg í eigin landi. Til dæmis hafði Reykholtskirkja rétt til hrístekju í Sanddal en vitað er að hann var skógi vaxinn. Hann benti mér einnig á að skoða skurðinn sem Brautarlækurinn hefur grafið. Skurðurinn er vel djúpur á köflum og ofan í honum má finna myndarlegustu trjáboli. Þannig að það var full ástæða til að láta á skógræktina reyna.

Það er ánægjulegt frá því að segja að núverandi eigandi jarðarinnar Króks hefur á undanförnum árum stundað skógrækt á jörðinni og sett niður tugþúsundir trjáa. Árangurinn verður sýnilegri með hverju sumrinu sem líður. Eigendur Sveinatungujarðarinnar hafa einnig stundað skógrækt sem er greinilega farin að bera árangur. Við litla kofann okkar við Brautarlækinn hafa trén vaxið upp hægt og bítandi og nú er svo komið að trén eru farin að mynda skjól fyrir kaldri norðanáttinni. Hver veit nema maður verði umvafinn skógi í ellinni hér við sporð Holtavörðuheiðarinnar?

Ekki er nú alltaf kalsöm norðanátt í Norðurárdal fremra. Oft er hér indælisveður samanber:

Við Brautarlæk um bjarta nótt bifast ei strá í vindi. Hljótt liðast lækur, allt er rótt, hér er þitt líf og yndi.

Við hjónin vorum stödd ásamt Ingibjörgu Lilju dóttur okkar og Lappa í Brautarlæk núna í vor. Þetta var fyrsta ferðin í sumarkofann þetta vorið og skólanámið í algleymi eins og gjarnan er þegar skólalok nálgast. Dóttirin sagðist myndu koma með þrátt fyrir annirnar ef hún fengi frið til að sinna náminu. Foreldrarnir lofuðu að hafa sig hæga en athyglisbrestur unglingsins varð þó til þess að skólabækurnar gleymdust við útidyrnar heima í Reykjavík. Hún mundi þó að eitt af verkefnum helgarinnar var að skrifa örsögu í íslensku. Það þarf engar skólabækur til að skrifa sögu. Eitthvað gekk henni erfiðlega að finna söguefni þannig að Guðrún spurði dóttur sína hvort hún hafi heyrt af harmleiknum við Einstakaklett. Rithöfundar fá nefnilega stundum hugmyndir að sögum sínum af raunverulegum atburðum.

Atvikið átti sér stað í búskapartíð Brynjólfs Bjarnasonar bónda í Króki í Norðurárdal og langafa Ingibjargar Lilju. Sennilega á þriðja eða fjórða áratug síðustu aldar. Veðrið var eins og það best gerist á þessu landi. Sólin bakaði heimilisfólkið þar sem það vann að baki brotnu við slátt á túninu neðan við bæinn. Nýmóðins sláttutækni hafði ekki enn fundið sér leið efst upp í Norðurárdalinn. Slegið var með orfi og ljá þannig að svitinn hefur án efa bogað af sláttufólki. Að vinnudegi loknum sagðist vinnumaður sem á bænum var ætla niður að á og skola af sér. Brynjólfur varar hann við ánni því þótt það sé freystandi að baða sig í hylnum undir Einstakaklett þá sé það varasamt því áin sé jökulköld. Hann bendir vinnumanninum á að baða sig aðeins þar sem vatn er staðið og alls ekki þar sem klettarnir varpa skugga yfir hylinn.

Vinnumaðurinn kom ekki aftur og heimilisfólkið hefur fundið hann örendan í ánni þegar það fór að vitja hans. Þótt engin hafi orðið vitni að atvikinu taldi heimilisfólk að hann hafi stokkið fram að klettinum í hylinn og líkaminn hafi einfaldlega ekki þolað viðbrigðin þegar kalt vatnið umlukti líkamann. Atvik þetta hvíldi þungt á Brynjólfi og þau hafa án efa verið þung sporin þegar hann dró vinnumanninn á land við Þrælavaðið en svo kallast grynningarnar neðan við hylinn við Einstakaklett.

Hér má nálgast grein sem skrifuð var í tilefni af sjötugsafmælis Brynjólfs. Þar er búskaparbaslinu vel lýst. Sjá hér.

Frásögnin af þessum sorglega atburði varð dóttur okkar kveikja að sögunni sem hér fer á eftir.

Við Einstakaklett

Fuglarnir sungu og sólargeislarnir léku við hvern þann sem ei stóð í skugga. Ég hafði unnið frá því að það byrjaði að birta og yfir daginn meðan sólin var sem hæst á himni. Loks hafði ég lokið dagsverki mínu.

Hendurnar voru bólgnar eftir að halda þétt um orfið sem ég notaði til að slá grasið af túninu, svitinn lak niður eftir öllum líkama mínum og hver vöðvi öskraði á hvíld. Ég gekk eftir slegna túninu að torfbænum þar sem bóndahjónin voru og biðu eftir því að ég kæmi og tilkynnti þeim það að verki mínu þennan dag væri lokið. Þegar ég kom að bænum þakkaði bóndinn mér fyrir vinnuna og samþykkti ósk mína um að fá að baða mig í ánni sem var spölkorn frá bænum.

Áin rann spegilslétt eftir dalnum. Sólin glampaði á hana og þegar ég snerti hana rétt við yfirborðið var hún volg og svalandi. Það var freistandi að stökkva út í en eins og bóndinn benti mér á að gera, fór ég hægt og varlega í hylinn. Í fyrstu var áin köld en eftir örlitla stund fór ég að venjast kuldanum. Ég lokaði augunum og leyfði ánni að bera mig áfram með straum sínum.

Ég opnaði augun aftur þegar ég fann kaldan skugga í stað sólar bera fyrir augu mín. Ég reyndi að synda frá skugganum sem gerði ána svo kalda en það virtist sem líkami minn vildi ekki svara. Ég var fastur í dýpsta hyl árinnar, í köldum skugga sem barst frá Einstaka klett sem stóð upp úr miðri ánni. Ég fann fyrir því hvernig kuldinn læddist upp eftir líkama mínum, í hvern útlim. Ég barðist við að anda en ég gat það ekki. Að lokum læsti kuldinn sig um hjartað mitt.

Það var einstaklega fallegt vetrarveður í Sæviðarsundinu þegar við lögðum af stað rétt eftir hádegi. Sól var lágt á lofti og heiðbjört sýn af Reykjanesinu yfir á Esjuna, Akrafjallið, Hafnarfjall og Snæfellsnesið. Sól var að setjast í vestrinu þegar flugvélin tók á loft um fjögurleitið. Við hjónin vorum á leiðinni til Lissabon, höfuðborgar Portúgals. Kveikja ferðarinnar var boð sem ég fékk á námsstefnu móttökuskóla English Matters. Guðrún kom með í ferðina enda ætluðum við að kynnast borginni saman eftir að námshluta ferðarinnar lyki. Þrátt fyrir að við værum á köldum tíma í Lissabon var veðurútlitið gott fyrir dvöl okkar. Góð sumarviðbót var framundan. Smávegis skúrum var spáð fyrsta daginn en síðan átti að vera sól og hiti í kringum sautján gráðurnar.

Fyrirfram hefði maður haldið að það væri ýmislegt markvert að sjá í næst elstu borg Evrópu. Einungis Aþena í Grikklandi er eldri. Íbúar teljast vera um 570 þúsund en stór Lissabonsvæðið telur þrjár milljónir íbúa. Við dvöldum á Hótel Melia Oriente, fjögurra stjörnu hóteli rúma sjö kílómetra frá miðbænum. Auðvelt var að komast í neðanjarðarlestina þannig að fjarlægðin við miðbæinn truflaði okkur ekki. Ekki var verra að Vasco da Gama verslunarmiðstöðin var í nokkurra mínútna fjarlægð. Við ætluðum nefnilega að nota tækifærið og versla aðeins vegna þess að verðlagið í Lissabon er mun hastæðara en í okkar ástkæru Reykjavík.

Námsstefnan

Fyrsti dagurinn byrjaði hjá mér á kynningu á Portúgölsku skólakerfi í Exposalnum á hótelinu. Eftir fimmhundruð glærur var maður orðinn hálf rænulaus vegna loftleysis og yfirflæði upplýsinga. Ég náði þó að átta mig á að skólakerfið skiptist í forskóla fyrir þriggja ára til sex ára börn og skyldunám fyrir sex til átján ára nemendur. Skyldunámstíminn skiptist í barnaskóla og gagnfræðaskóla. Barnaskólinn skiptist í þrjár lotur.

Fyrsta lotan er fyrir nemendur í 1. – 4. bekk. Bekkirnir hafa einn kennara sem kennir öll fög Megináhersla námsins er á móðurmálið, samfélagsfræði, stærðfræði og ensku. Öðru hvoru kemur aðstoðarkennari sem kennir fög eins og listgreinar.

Önnur lotan er fyrir nemendur í 5. og 6. bekk. Í annarri lotu er fagreinakennsla og fög eins og landafræði, saga og vísindi bætast við.

Þriðja lotan er fyrir nemendur í 7. – 9. bekk. Þá bætast við fög eins og eðlisfræði, efnafræði og þriðja tungumálið.

Gagnfræðaskólinn er fyrir nemendur í 10. – 12. bekk. Þá geta nemendur sérhæft sig eftir áhugasviðum. Það eru þrjár megin brautir um að velja. Eðlis- og hugvísindabraut, starfsnámsbraut og listabraut.

Skólarnir í Portúgal eru ýmist skólar sem eru reknir af hinu opinbera eða einkaskólar. Nám í opinberu skólunum er ókeypis utan að foreldrar greiða 30 – 50 evrur á mánuði (4200 – 7200 kr. á mánuði) fyrir fæði. Skólagjöld í einkaskólum er 60 – 80 þúsund krónur á mánuði og síðan bætist fæðiskostnaður við þá upphæð.

Eitt af því sem mér þykir áhugavert er að foreldraviðtöl eru fátíð í portúgölsku skólakerfi. Ef um sértækan vanda nemanda er að ræða þá er foreldrum vísað á sálfræðing og eða félagsráðgjafa. Skólinn virðist einbeita sér frekar að námi og kennslu en láta heilbrigðis- og velferðakerfið um þau mál sem svo sannarlega tilheyra þeim. Ástæða þess að mér þykir þetta áhugavert er að fyrir nokkrum árum fór ég til Hollands. Nálgunin virtist vera sú sama þar. Hér heima eru stjórnendur og kennarar að drukkna í fundasókn með þátttöku foreldra og aðila úr velferðargeiranum þar sem umræðuefnið er velferða- eða heilbrigðistengt frekar en náms- og kennslutengt. Ég er orðin mjög efins um að við séum á réttri leið þarna og hefði miklu frekar vilja sjá tíma kennaranna varið í skipulag og þróun kennslunnar.

Eitthvað hefur tekist að stilla loftræstikerfið í Exposalnum betur því næsti hluti námsstefnunnar var þolanlegri. Það var ekki lengur þörf á að anda með hníf og gaffli til að ná súrefni. Heill morgun var nýttur til að ræða saman í hópum og greina það sem við höfðum lært til þessa og til að spyrja frekari spurninga um portúgalskt skólakerfi. Í umræðunum gafst tími til að bera saman bækur sínar og ræða þær áskoranir sem löndin eru að glíma við. Slíkt er alltaf gagnlegt.

Þriðji dagurinn hófst á rútuferð. För var heitið í Atlantica skólann. Atlantica skólinn er 1700 barna skólin með nemendum frá bleyjubörnum upp í 18 ára ungmenni en þá lýkur skyldunámi þeirra. Það var vissulega áhugavert að heimsækja svo stóran skóla en ég get nú ekki sagt að það sitji mikið eftir. Ég hef sennilega heimsótt of marga skóla og það var svo sem ekkert sem vakti sérstaka athygli mína. Jú, kannski sóðaleg klósett og gríðarstórt gróðurhús.

Saga og menning

Praca dos Resturadores

Skólamálin voru ekki eini fróðleikurinn sem English Matters bauð upp á. Á mánudeginum var okkur boðið í eftirmiðdagsgöngu með leiðsögn um miðbæinn. Við hittum allan ráðstefnuhópinn við styttuna á Praca dos Resturadores og þaðan var þrammað af stað á eftir leiðsögumanninum, bráðskemmtilegri eldri konu. Torgið og minnismerkið sem á því er er minnisvarði um endurreisn sjálfstæðis Portúgals frá Spánverjum. Það gekk ekki alveg þrautalaust að fá sjálfstæðið því uppreisnin hófst 1640 og ekki var sjálfstæðið í höfn fyrr en 28 árum síðar árið 1668. Fróðleikur eins og þessi vall líkt og foss í vatnavöxtum frá þessari fróðu konu. Ekki náði maður nú nema broti af því sem hún sagði. Rúsínan í pylsuendanum átti síðan að vera útsýni yfir miðbæ Lissabon frá Portas do Sol. Fyrst þurftum við að götuna bröttu þar sem hinn frægi sporvagn númer 28 var nýbúinn að húrra niður með þeim skelfilegu afleiðingum að sextán létust. Útsýnið reyndist eiginlega ekkert vegna þess að það var heilmikil rigning. Þegar við vorum orðin laus við leiðsögumanninn laukum við deginum á Rossio jólamarkaðinum þar sem við fengum okkur köku, kaffi, vöfflu og bjór. Fróða konan hafði sagt okkur að markaðurinn stæði á svæði þar sem áður var jaðar borgarinnar og þar skildu gestir borgarinnar hesta sín eftir.

Vinstri mynd: Torg endurreisnarinnar. Þarna stóðum við og biðum eftir gönguhópnum í grenjandi rigningu. Hægri mynd: Brekkan sem sporvagninni húrraði niður. Til hægri þegar upp var komið var gott útsýni yfir borgina.

Fado kvöldverður

English Matters buðu til kvöldverðar á Adega Machado veitingastaðnum í Bairro Alto hverfinu á þriðjudagskvöldinu. Veitingastaðurinn hóf rekstur árið 1937 þannig að ekki er hann nýr af nálinni. Matseðillinn er sagður vera þjóðlegur. Ekki get ég nú sagt að við munum svo glöggt eftir matnum en þjónustan var góð og það var sérlega skemmtilegt að heyra Fado tónlistina á milli rétta. Þar sem maturinn var í boði English Matters höfum við ekki hugmynd um hvort hann var dýr eða ekki. Sennilega mun dýrari en hefðbundinn kvöldverður en það er eðlilegt því það var lifandi tónlist í boði. Fado tónlistina mætti ef til vill kalla portúgalskan blús. Þá er maður að vísa í textana sem einkennast af uppgjöf, döprum örlögum og þrá. Tónlistin sjálf er ekkert lík blús. Hún er flutt af söngvara, klassískum gítar og portúgölskum gítar ásamt órafmagnaðum bassa, oft kontrabassa. Erindin skiptast gjarnan á að vera í dúr eða moll og takturinn oft tví- eða þrískiptur eins og í vals. Rubato er gjarnan notað til að gefa tónlistinni tilfinningu. Bassinn heldur taktinum réttum en söngvarinn leikur sér að því að teygja taktinn í lok hendinga til að auka á dramtíkina.

Uppruni þessarar tónlistarstefnu hefur verið rakinn til Bairro Alto, Mouraria og Alfama hverfanna í Lissabon og til áranna 1820 – 1830. Flytjendur komu aðallega úr röðum verkalýðsstéttarinnar. Sjómenn, fylgikonur, bóhemar og fátækir listamenn fluttu tónlistina, slógu taktinn og dönsuðu í takt við tónlistina á krám hverfanna. Eins og með flest sem þróast rólega áfram eins og fadotónlistin hefur gert er erfitt að rekja nákvæmlega hvenær tónlistin getur farið að kallast tónlistarstefna. Eflaust eru ræturnar mun eldri en þetta.

Quinta da Regaleira

Seinnipart dagsins sem við heimsóttum Atlantica skólann var ekið til bæjarins Sintra þar sem við röltum um einhvern garð með öldnum byggingum. Einhvern garð segi ég vegna þess að það var tilfinningin þegar við eltum leiðsögukonuna um garðinn. Ég hafði nefnilega ekki fundið tíma til að kynna mér hvað ég væri að skoða og það var sennilega af þeim sökum sem ég naut skoðunarferðarinnar ekki nógu vel. Síðan verð ég að viðurkenna að það að elta leiðsögumann með stórum hópi fólks og berjast við að heyra fróðleikinn sem hann romsar út úr sér eru einhvern vegin aðstæður sem henta mér ekki. Hvað um það þá heitir svæðið Quinta da Regaleira. Á svæðinu var höll ein skrautleg, kapella, brunnar og garður einn hlaðinn trjám og göngustígum. Saga hallarinnar og svæðisins þótti mér lítt áhugaveð því eftir sat í mínum huga að þetta hafi verið leikvöllur hinna ríku. Að því sögðu þá var fallegt þarna og hinn 27 metra djúpi endurnærandi brunnur vakti áhuga en tilgangur þess að byggja vatnslausan brunn ofan í jörðina er hulinn mér.

Þarna lauk dagskránni sem mér bar skylda til að taka þátt í og við Guðrún áttum sjálf tímann sem eftir var saman. Þann tíma nýttum við til að skoða þessa öldnu borg og versla. Já það er alveg ástæða til að versla í Lissabon því verðlag er mun hagstæðara en heima á Íslandi.

Mynd til vinstri: Kapellan og litla höllin. Mynd til hægri: Brunnur endurnæringarinnar. Undarlegt uppátæki að sóa peningum í að gera þennan 27 m djúpa brunn.

Vasco da Gama turninn og brúin

Ekki svo langt frá hótelinu sem við gistum á niður við Tagus ána er Vasco da Gama turninn. Portúgalar eiga merka sögu landkönnunar og ber turninn heiti merkasta landkönnuðar þeirra Vaco da Gama sem kortlagði sjóleiðina frá Evrópu til Indlands. Turninn var byggður fyrir Expo sýninguna 1998. Hann rýs stolltur 160 metra og er hæsta bygging í Portúgal. Eftir Expo sýninguna þurfti að finna þessum turni eitthvað hlutverk. Fyrsta átti að leigja hann út sem skrifstofuhúsnæði en það gekk nú ekki því enginn vildi leigja. Núna þjónar turninn sem hótel. Það fyrsta sem við Guðrún gerðum eftir að ég var laus við skylduverkin vegna námsstefnunnar var að fara upp turninn og horfa yfir borgina. Ekki vegna þess að okkur þætti turninn markverður staður. Sennilega frekar vegna þess að hann var í göngufæri við hótelið og var fyrsta stopp Hop on og hop off vagnsins en við keyptum okkur sólarhringspassa til að fá tilfinningu fyrir borginni.

Ofan af turninum mátti sjá gríðarmikið mannvirki sem einnig var vígt árið 1998 rétt fyrir Expo sýninguna. Rétt eins og turninn fékk brúin nafn Vasco da Gama í tilefni af því að 500 ár voru liðin frá afrekum hans. Brúin er 13 kílómetra löng og lengsta brú í Evrópu. Brúin er höfð sérlega sterkbyggð enda er hún á þekktu jarðskjálftasvæði. Hún á að þola vindstyrk upp á 250 km á klukkustund og endast í 120 ár. Magnað mannvirki verð ég að segja.

Torre de Belém o Padrao dos Descubrimentos

Það er ýmislegt markvert að skoða í Belém hverfinu. Hverfið er í vesturhluta Lissabon. Til að komast þangað tókum við vagn númer 728 frá Gare de Oriente lestarstöðinni. Það hefði verið alveg kjörið að hoppa af vagninum við Belém turninn, rölta til austurs að minnismerkinu og síðan til norðurs að klaustrinu. Það gerðum við ekki vegna þess að turninn var lokaður og pakkaður inn með vinnupöllum þegar við vorum á ferð þarna. Fórum í staðinn út við minnismerkið og horfðum á turninn úr fjarlægð. Hann var byggður á árunum 1514 - 1519 að undirlagi Manuels I konungs Portúgals. Tilgangurinn var að efla varnir Lissabon og stýra skipaumferð um Tagus ána. Á árunum þegar turninn var byggður voru Portúgalir að hefja landkönnuðartímabil sitt. Turninn hefur síðar einnig þjónað sem fangelsi og sem viti fyrir sjófarendur.

Eilítið austar á norðurbakka Tagus árinnar stendur Padrao do Descubrimentos eða Minnismerki landkönnuðanna. Það var steypt upp árið 1960 til minningar um fimmhundruðustu ártíð Dom Henrique en hann var fyrsti þekkti landkönnuðurinn. Hann stendur fremst í stafni minnismerkisins og í kjölfar hans koma ýmsar þekktar persónur frá tímabili landkönnuða, alls 32 talsins. Þar sem við erum að væflast í kringum minnismerkið var ég stöðvaður af nemendum sem voru að vinna skólaverkefni um ferðamannaiðnaðinn í Portúgal. Þau vildu vita hvað mér þætti markverðast af því sem ég hefði séð í Lissabon og mér datt ekkert annað í hug að segja en vingjarnlegt viðmót fólksins og góður matur.

Klaustur Jerónimos

Við gengum yfir götuna við minnismerkið í átt að stórkostlegri byggingu. Byggingin stendur víst á nákvæmlega sama stað og Vasco da Gama og bátsverjar í flota hans lögðust á bæn áður en þeir sigldu af stað til Indlands. Byggingin er kölluð Klaustur Jeronimós og var byggð á sama tíma og Belém turninn. Áður stóð kirkja þarna sem var helguð Heilagri Maríu af Belém og það er einmitt stytta af henni sem stendur yfir innganginum í klaustrið. Yfir öllu trónir síðan stytta af Mikael erkiengli. Við skoðuðum þessa mögnuðu byggingu einungis utanfrá og satt best að segja sé ég eftir því að hafa ekki valið að skoða klaustursafnið frekar en sjóferðasafnið sem er við enda klaustursbyggingarinnar.

Sjóferðasafnið

Næst síðasta daginn okkar í Lissabon gerðum okkur aftur ferð í Belém hverfið. Nú til að skoða sjóferðasafnið. Völdum það vegna merkilegrar sjóferðasögu Portúgala. Sjáum dálítið eftir því vegna þess að sjóferðasafnið er eiginlega endalaust samansafn af skipalíkönum af ólíkum gerðum. Maður hefði haldið að það væri hægt að gera þessari merku sögu betri skil og með áhugaverðari hætti en þetta.

Praca do Rossio

Rossio torgið heitir í raun Praça de D. Pedro IV hvers stytta trónir í 27 metra hæð yfir torginu. Dom Pedro er þekktur sem herkonungurinn. Hann fæddist í Lissabon en flúði með fjölskyldu sinni til Brasilíu vegna innrásar Frakka árið 1807. Faðir hans sneri til Portúgal árið 1821. Pedro var eftir í Brasilíu. Hann studdi uppreisnarmenn í sjálfstæðisbaráttu Brasilíu og varð konungur þar frá 1822 – 1831 og síðan konungur Portúal 1826. Rossio torgið varð mikilvægur samkomustaður á 13. og 14. öld og á sér því langa sögu. Hugtakið Rossio vísar til almúgans og mætti heiti þess því útleggjast sem Torg fólksins á íslensku. Upphaflega var var torgið samkomustaður fólksins þegar borgin stækkaði út frá kastalasvæðinu. Árið 1450 var Estaus höllinn byggð við enda torgsins. Höllinn sú var íverustaður mektarfólks sem heimsótti Lissabon. Fróða konan sem fór með okkur í gönguferðina sagði að hestar gestanna hefðu verið geymdir á torginu. Þegar sú hryllilega stofnun, Portúgalski rannsóknarrétturinn var settur á stofn 1536 varð höllin við torgið höfðustöðvar réttarins og torgið gjarnan nýtt fyrir opinberar aftökur. Húsin í kringum torgið hrundu síðan meira og minna í jarðskjálftanum 1755. Estaus höllinn var endurbyggð en hún brann síðan árið 1836. Önnur merkileg bygging stóð við Rossio torgið. Það var Landsspítalinn. Byggingunni spítalans var lokið 1504.

Við komum nokkrum sinnum inn á Rossio torgið á ráfi okkar um Lissabon. Byggingarnar sem við sáum voru auðvitað endurbyggingar sem gerðar voru í kjölfar jarðskjálftans. Annars sáum við ekki torgið í öllum sínum glæsileik því torgið er ennþá helsti samkomustaður borgarbúa. Á hverju ári er settur upp jólamarkaður á torginu þannig að torgið var þakið sölubásum.

Mynd til vinstri: Torgið var þakið sölubásum vegna jólanna þegar við vorum á ferðinni. Mynd til hægri: Rossio torgið er óneitanlega fallegt torg. Gosbrunnar eru við sitt hvorn endann og torgið sjálft lagt í bogamynstri með svörtum og hvítum steinum.

Parque de Eduardo VII

Einn daginn komum fórum við út úr strætó á einum hæsta punkti borgarinnar. Við vorum efst í Edvard VI garðinum. Garður þessi hét eitt sinn Frelsisgarðurinn en árið 1903 kom breskur kóngur í heimsókn og nafni garðsins var breytt. Portúgölunum hefur greinilega þótt nauðsynlegt að hafa Bretana góða. Þar var flott útsýni frá gosbrunninum þarna efst á hæðinni til suðurs yfir torg Pombal markgreifa og áfram niður að Tagus ánni. Flott útsýni þarna. Við röltum niður brekkuna, í gegnum jólamarkað sem var verið að setja upp.

Á miðju torginu stendur stærðar stytta á súlu af Pombal markgreifa. Hann var forsætisráðherra Jósefs konungs Portúgals. Konungurinn gaf honum lausan tauminn sem gerði honum kleift að verða valdamesti maður Portúgals. Hann var víst óttalegur skíthæll þessi maður en því verður ekki neitað að hann var framkvæmdasamur með afbrigðum og kom ýmsu góðu til leiðar fyrir Portúgal. Þekktastur er hann fyrir að skipuleggja og drífa áfram endurbyggingu Lissabon eftir jarðskjálftann sem reið yfir Portúgal 1. nóvember 1755. Þetta var hrikalegur skjálfti. Hversu stór er greinilega ekki alveg ljóst um 8,5 - 9 á richterkvarða og eftir skjálftann var Lissabon nánast rústir einar. Áttatíu og fimm prósent allra bygginga í borginni annað hvort hrundu, brunnu eða urðu flóðbylgju að bráð. Talið er að 30 – 40 þúsund manns hafi látist af þeim 200 þúsund sem bjuggu í Lissabon. Hvað gerum við núna var Pombal spurður og af ísköldu raunsæi svarar hann: „Við gröfum þá dauðu og læknum þá sem lifðu.“ Síðan hófst uppbyggingastarfið af miklum krafti og nú voru húsin byggð með vitund um hættuna af jarðskjálftum.

Praca do Comércio

Við Tagus ána er gríðarstórt torg. Torg þetta er staðsett þar sem áður var Ribeira konungshöllinn. Höllin sú hrundi til grunna í jarðskjálftanum eins og önnur hús á svæðinu. Það þurfti þar af leiðandi endurgera allt svæðið. Núna eru helstu valdastofnanir Portugal staðsettar við torgið. Á miðju torginu er stytta mikil af Jósef I sem var konungur Portúgals á þegar stóri skjálftinn reið yfir. Hann var ljónheppinn þennan dag vegna þess að dóttir hans hafði óskað þess að konungsfjölskyldan myndi dvelja í sumarbústaðnum sem var höll í Belém hverfinu í útjarðri borgarinnar. Jósef greyið varð heldur skekinn í kjölfar þessara hremminga og vildi helst búa í tjaldi sem hann gerði. Sennilega er það ástæða þess að Ribeira höllin var ekki endurbyggð. Aftan við styttuna af Jósef er Arco Triunfal da Rua Augusta eða Sigurboginn. Ef gengið er undir bogann tekur Augusta gatan við og sé sú gata gengin endilögn endar maður á Rossio torginu.

Við römbuðum inn á Praca do Comércio þegar við vorum að leita að dómkirkjunni. Lentum eiginlega í tómu rugli í þeirri leit vegna þess að leiðsögukerfið sendi okkur í strætó sem tók okkur upp í Breiðholt! Það rugl leystum við með því að panta leigubíl sem ók okkur í miðbæinn. Á endanum fundum við dómkirkjuna sem var nú bara uppi á hæð örstutt frá torginu. Dómkirkjan var byggð árið 1147 þannig að saga hennar spannar vel yfir 800 ár. Útlit hennar ber keim miðalda. Hún minnir dálítið á kastala frá miðöldum. Vissulega hefur verið byggt við hana og meiri og minni lagfæringar hefur þurft að gera í gegnum aldirnar vegna skemmda vegna jarðskjálfta. Jarðskjálftinn 1755 var sá stærsti en hann var alls ekki sá eini.

Í Atlandshafinu miðju eru tvær fámennar eyþjóðir hreint ekki svo lítið skyldar. Eyjarnar byggðust upp á svipuðum tíma þegar pirraðir Norðmenn sigldu yfir hafið á níundu öld til að losna undan leiðindunum í norska konungnum. Þessir víkingar höfðu viðkomu á bresku eyjunum og fluttu með sér breskar konur nauðugar eða viljugar. Þess vegna eru báðar þjóðirnar afsprengi norrænna manna og Kelta. Víkingarnir höfðu búfénað með í för en að öðrum húsdýrum ólöstuðum var það sauðkindin sem hélt lífinu í íbúum landanna og sjórinn gaf að sjálfsögðu einnig. Nýlegar litningarannsóknir á Íslendingum benda til þess að rúmlega 80% íslenska karla séu komnir af Norðmönnum og rúmlega helmingur íslenskra kvenna. Ekki er ólíklegt að svipaða sögu megi segja af Færeyingum. Nýjar rannsóknir benda þó til að Færeyingar geti í meira mæli en Íslendingar rakið ættir sínar til Svía og Dana einnig.

Tungumálin sem þjóðirnar tala eru af vestnorrænum uppruna og náskyld. Færeyskt ritmál eiga Íslendingar auðvelt með að skilja en skilningur á töluðu máli er heldur erfiðari. Ástæðan er framburðurinn. Hljóðið fyrir r á íslensku er rúllað en það er frammælt og raddað í færeysku svipað og í ensku. Tanntungumælt önghljóð eins og hljóðin fyrir stafina þ og ð eru ekki til í færeysku. Einnig hefur ýmislegt í málfræðinni einfaldast í færeyskunni. Sagnorðabeygingar eru einfaldari, eignafall er lítið notað og nefnifall og þolfall er alltaf eins í fleirtölu svo dæmi séu tekin.

Svo mikinn skyldleika væri synd og skömm að rækta ekki og þess vegna gerðum við Guðrún okkur ferð til Færeyja þetta haustið í félagi við Sigga bróður Guðrúnar og Kristbjörgu eiginkonu hans. Við Guðrún lögðum af stað frá Reykjavík eftir vinnu fimmtudaginn 8. október í stórgóðu ferðaveðri. Við höfðum nú samt vaðið fyrir neðan okkur og keyptum ný nagladekk fyrir ferðina þótt þrjár vikur væri í lögleg dekkjaskipti. Það átti svo sannarlega eftir að koma sér vel vegna þess að þegar við komum að skiltinu sem segir veðurtíðindi af Öxnadalsheiðinni þá stóð bara lokað á því. Á heiðinni var fljúgandi hálka og hríðarveður. Heiðin var aðallega teppt vegna bíla sem voru ekki nógu vel búnir fyrir vetrarfærð. Við lögðum nú samt á heiðina enda þóttumst við vel búin og yfir komumst við án nokkurra vandkvæða. Gistum í Tónatröðinni hjá Sigga og Kristbjörgu yfir nóttina. Daginn eftir ókum við til Seyðisfjarðar þar sem Norræna leggur að landi. Með henni ætluðum við að sigla til Færeyja.

Siglingin var tíðindalaus. Smávegis veltingur og mest sex metra ölduhæð. Sem betur fer fundum við ekki fyrir sjóveiki og gátum vel notið þess að hafa ekkert fyrir stafni þá tuttugu klukkustundir sem siglingin tók. Að endingu risu eyjarnar snarbrattar í sjó fram upp úr sjónum. Við sigldum síðan inn á milli eyjanna og lentum að endingu í Þórshöfn höfuðstað Færeyja. Hótelið sem við gistum á heitir Hótel Hafnia. Hótel Hafnia er ágætis hótel á góðum stað í miðbæ Þórshafnar.

Við gátum haft okkar hentisemi þarna úti því bíllinn hans Sigga var með í för. Ekki verður sagt að Færeyjar hafi komið okkur á óvart. Margt er svipað og heima á Íslandi. Landslagið er allt bratt í sjó fram. Bæir og þorp sitja í hlíðum fjallanna. Mér varð hugsað til snjóflóðahættunnar heima þar sem þessar aðstæður eru. Ég man ekki eftir fréttum frá Færeyjum af snjóflóðum eða aurskriðum. Veðurfarið er greinilega annað í Færeyjum en á Íslandi. Það frýs ekki oft og sjaldan kemur snjór. Það rignir samt eitthvað eina 270 daga á ári. Færeysku veðri fengum við að kynnast því það var þoka og rigning alla dagana okkar í Færeyjum. Þessi mikli bloti virðist samt ekki vera nægur til að mannskaðar verði vegna aurskriða. Snjóflóð eru ekki heldur vandamál í Færeyjum. Það er varla hægt að segja að snjó festi á eyjunum.

Á meðan Íslendingar rífast um jarðgöng þá grafa Færeyingar jarðgöng. Það er væntanlega ástæðan fyrir því að í Færeyjum eru 21 jarðgöng en á Íslandi 12. Áður voru eyjarnar tengdar með ferjusiglingum þar til Færeyingar kynntu sér Hvalfjarðargöngin og sáu að göng væru leiðin til að bæta samgöngurnar. Þeir hefjast handa en við þrösum, þráttum og rífumst. Gerum áætlanir, samþykkjum áætlanir, skrifum skýrslur, rannsökum pælum og endurskoðum áætlanir en við framkvæmum ekki neitt. Það fyrsta sem við skoðuðum í Færeyjum var Sandey. Til að komast þangað ókum við í gegnum Sandeyjargöng, nýjustu jarðgöng Færeyinga á milli eyja. Sandeyjargöng voru opnuð árið 2023 og eru tæplega 11 kílómetra löng.

Í Sandey búa rúmlega 1300 manns. Stærsti bærinn er Sandur þar sem íbúar eru um það bil 660. Við stoppuðum nú ekki þar en ókum í átt að Húsavík. Á leiðinni þangað sáum við fjölda bíla sem var lagt við veginn og fólk á göngu. Það hlýtur að vera

einhver hátíð hér sögðum við og héldum för okkar áfram þar til vegurinn endaði í pínulitlu fallegu þorpi á austanverðri Sandey. Í þorpinu búa 70 íbúar. Mikið var um

hlaðin hús í þorpinu og hlaðnir veggir og garðar um allt. Við áttum eftir að sjá þetta um allar eyjar. Sennilega eiga Færeyingar auðveldar með að viðhalda steinhleðslunum en við Íslendingar vegna veðurfarsins. Mjög víða voru timburhús byggð ofan á steinhleðslurnar og torf á þakinu.

Þegar við komum til baka hafði fólkinu við veginn fjölgað svo við ákváðum að finna út hvað væri um að vera. Eltum fólkið inn með sveitaveginum. Þetta reyndist vera Eplafestivalin í Tröð. Eplafest er kartöfluhátíð en ekki eplahátíð og tilefnið var kartöfluuppskeran. Á hátíðinni sá maður lítið af símaglápi og ekki voru börnin kjamsandi á nammi eins og á öllum hátíðum hér heima. Nammið þeirra voru epli sem var búið að sykra. Veðrið þennan fyrsta dag í Færeyjum var nákvæmlega eins og við var að búast. Það var blautt, hiti 11 – 13 gráður. Eina stundina sást til fjalla, sólin skein og regnbogi rammaði landslagið inn. Aðra stundina var þoka dimm og útsýni sáralítið.

Næsta morgun eftir ríkulegan morgunverð á Hótel Hafnia var ekið í norðaustur yfir í Austurey. Niðurlút af skömm urðum við annan daginn í röð yfir framkvæmdaleysi og þrasgirni Íslendinga þegar við ókum eftir nýlegum jarðgöngum á milli Straumeyjar og Austureyjar. Fyrsta stopp var í Norðragöta þar sem við rákumst á styttu af frægasta Færeyingnum fyrr og síðar, Þránd í Götu. Áfram var ferð haldið yfir í Klakksvík, næststærsta bæjar Færeyja. Það bjó annar Færeyingur sem er Íslendingum að góðu kunnur, Jógvan Hansen söngvari. Klakksvík er fimm þúsund manna fiskiþorp. Okkur þótti svo sem ekki mikið markvert að sjá í þorpinu en nutum þess að ganga göngustíginn meðfram nýlegu elliheimilinu og virða fyrir okkur bátana og byggðina baða sig í sólinni sem skein glatt þarna um morguninn.

Fuglafjörður var næsti viðkomustaður okkar. Þorpið í Fuglafirði er sæmilega mannmargt. Þar búa um 1600 manns. Þorpið situr fyrir botni fjarðarins og er umlukið háum fjöllum á alla vegu. Samt nýtur þar sólar árið um kring. Frá Fuglafirði var ekið um heilmikinn fjallveg yfir í Gjögv eða Gjögur. Vegurinn var að sjálfsögðu malbikaður með fjölda útskota þannig að aksturinn

þótti ekki erfiður fyrir Íslendinginn sem öðru og verra er vanur. Bærinn er fyrst nefndur í heimildum árið 1584 en vitað er að þarna var búið löngu fyrir þann tíma. Lifibrauð þorpsbúa var fiskur sem var þurrkaður, saltaður og seldur. Sem sagt saltfiskur upp á íslensku en klippfiskur upp á færeysku. Innsiglingin er hreint mögnuð. Bátarnir sigla eftir tvö hundruð metra langri gjá og síðan þarf að draga þá á þurrt innst í gjánni. Í dag búa ekki nema 19 manns í þorpinu en áður fyrr voru 13 bátar gerðir út frá þorpinu og íbúar voru yfir 200 talsins. Við Íslendingarnir vitum mætavel að sjórinn gefur og sjórinn tekur. Skammt frá kirkjunni er minnisvarði um þá sem fórust í hafi. Móðir situr þar ásamt tveimur börnum sínum og horfir til hafs. Þar mátti sjá að gjáinn sem skóp svo góða innsiglingu tók einnig sinn toll.

Næsti áfangastaður var helsti sögustaður Færeyinga, Kirkjubær. Kirkjubær er lítið þorp á suðvestanverðri Straumey. Þorpið var áður stærra. Sagan segir að flestum húsanna hafi skolað á haf út í ofviðri á 16. öld. Þarna var biskupssetur frá tólftu öld og fram að siðaskiptum á sextándu öld en þá tók Paturssonfjölskyldan við búskap á jörðinni og nú býr sautjánda kynslóð fjölskyldunnar í húsinu. Elsti hluti íbúðarhússins er frá elleftu öld og er því elsta timburhús í heimi þar sem enn er búið í.

Kirkjan í Kirkjubæ ber heitið Ólafskirkja. Hún þjónar enn sem sóknarkirkja og hefur svo verið frá því hún var byggð árið 1.111. Reyndar er varla nokkuð eftir af upphaflegu kirkjunni. Ólafskirkja gegndi hlutverki dómkirkju Færeyinga í kaþólskum sið. Um 1300 var hafist handa við að byggja Magnúsarkirkju sem nú er kölluð Múrinn. Veggir hennar standa enn og eru til vitnis um mikinn stórhug því þetta var ein veglegasta kirkja á Norðurlöndum. Einhver áhöld eru um hvort Magnúsarkirkja hafi einhvern tímann verið kláruð. Leifar hennar eru í daglegu tali kallaðar Múrinn.

Guðrún hafði sá um að panta kvöldverð fyrir okkur á Angus steikhúsi í miðbæ Þórshafnar. Við fengum okkur að sjálfsögðu nautasteik með wiskysósu. Dýr var steikin en góð einnig.

Við höfðum ákveðið að byrja síðasta deginum í Færeyjum í Gásadal og ljúka þessu ferðalagi með því að skoða höfuðstaðinn. Þokan reyndist vera ægidimm svo við urðum því miður að slaufa ferðinni í Gásadal. Fórum í staðinn í Norræna húsið og fengum okkur kaffi þar. Næst röltum við um Tinganes. Ásamt Þingvöllum og Tynwald Hill á eyjunni Mön er Tinganes elsti þingstaður heims. Þarna hittust víkingarnir um 900 og réðu ráðum sínum. Enn þann dag í dag er landstjórn Færeyinga á nesinu. Við röltum um Tinganesið í rólegheitum. Rákumst á Aðalræðisskrifstofu Íslands og litum inn. Þar hittum við á konu sem ég kannaðist mjög svo við en gat ekki með nokkru móti áttað mig á hvaðan. Er búinn að átta mig á því núna.

Miðbærinn er nú ekki stór í Þórshöfn þótt þar búi 25% af íbúum Færeyja. Í Færeyjum búa nefnilega ekki nema rúmlega 56 þúsund manns og rúmlega 14 þúsund í höfuðstaðnum Þórshöfn. Á þessu rölti okkar um miðbæinn gerðum við pissustopp á hótelinu. Fórum út um bakdyrnar á fyrstu hæð og vorum þá lent í bakgarði dómkirkjunnar. Þá var

auðvitað ekkert annað að gera en að skoða hana. Þar inni hittum við á framhaldsskólakennara á eftirlaunum. Hann fræddi okkur um ansi margt tengt sögu kirkjunnar. Þegar hann heyrði tungumálið sem við töluðum okkar á milli áttaði hann sig á að við vorum frá Íslandi. Þá var auðvitað farið að tala um tengsl Íslands og Færeyja. Við nafngreindum þekkta Færeyinga á Íslandi. Þar á meðal Eyvöru. Þá kom í ljós að eiginkona framhaldsskólakennarans var óperusöngkona sem hlutaðist til um að Eyvör færi í söngnám hjá Ólöfu Kolbrúnu óperusöngkonu og eiginkonu Jóns Stefánssonar organista í Langholtskirkju. Á ferðum okkar um eyjarnar höfðum við komið við í Syðrigötu heimabæjar Evörar en þar sem fyrrnefndur Þrándur í Götu bjó.

Lokamáltíðin var síðan snædd á Áarstova veitingahúsinu við Gongin 1 í Torshavn. Rétturinn sem við fengum okkur var Áarstovubógvur með rótfruktum og sós. Þ.e hægeldaðan lambabóg.

Norræna kom að landi á Seyðisfirði um níuleitið að morgni sem var afskaplega þægilegt vegna þess að þá höfðum við allan daginn til að komast heim. Gerðum eitt stopp á leiðinni í Beitahúsinu í Möðrudal.

Stuttmynd um ferðina (18 mín)

Í annað sinn dveljum við hjónin í borginn Porto í Portúgal. Síðast var það árshátíðarferð með vinnunni hennar árið 2018 en núna var það náms- og kynnisferð með Breiðagerðisskóla. Laugardagurinn var bara ferðadagur. Við vorum komin á Mercure Porto Santa Catarina hótelið þar sem við dvöldum undir kvöldmat. Hótelið reyndist hið ágætasta. Frábærlega vel staðsett í miðbænum, starfsfólkið vingjarnlegt og morgunmaturinn góður. Brauðið var sérlega gott. Það eina sem við hefðum viljað hafa betra var herbergið sem var óþægilega þröngt og sáralítið fráleggspláss. Þennan fyrsta dag skutumst við inn á veitingastaðinn við hliðina á hótelinu þar sem við fengum okkur þorsk fyrir svefninn.

Þegar út af hótelinu var komið blasti kirkja heilags Ildefonso við. Kirkjan stendur í grennd við Batalha torgið. Áður stóð kapella þar sem kirkjan stendur nú. Elstu heimildir um kapelluna eru frá árinu 1296. Kapellan var að hruni komin og rifin árið 1709 og hafist var handa við að byggja þessa fallegu kirkju til heiðurs biskupnum í Toledo. Kirkjan var síðan vígð árið 1739. Bláu flísarnar setja fallegan svip á kirkjuna en víða í Porto má sjá flísaskreytingar sem þessar á húsum.

Annars var sunnudagurinn bara nýttur til að ráfa stefnulaust um brekkurnar í nágrenni hótelsins. Porto er eiginlega ekki borg fyrir fótafúna því ýmist rúllar maður undan brekkunum eða beitir sig hörðu við að toga sig upp brekkurnar. Þetta var líkamsrækt í boði Porto og við erum ekki frá því að formið sé orðið betra eftir vikudvöl í borginni. Við röltum síðan að einu af helstu kennileitum Porto sem er Clergios kirkan með sínum 75 metra háum turni. Það er hægt að kaupa aðgang að kirkjunni og turninum og njóta þaðan stórkostlegs útsýnis. Við ákváðu-m að spara okkur það. Smíði kirkjunnar hófst árið 1732 og henni lauk endanlega með turninum árið 1763. Þessi kirkja er í barokkstíl hönnuð af Ítalanum Nicolau Nasoni. Næst rúlluðum við niður í Ribera hverfið við Do en þar á maður víst að sleppa því að kaupa drykki eða borða. Ástæðan er verðlagið og þarna eru sennilega ekki bestu veitingastaðirnir.

Við toguðum okkur síðan upp brekkurnar til baka í átt að hótelinu. Að okkur sótti þorsti. Blómstrandi Jacaranda tré heillaði okkur þannig að við settumst á veitingastað sem bauð upp á sýn að þessu fallega tréi. Þessi tré eru uppruninn í Suður-Ameríku en þeim hefur víða verið plantað enda falleg mjög.

Steinsnar við hótelið er Santa Catarina gatan sem er aðal verslunargatan í Porto. Þar gripum við eitt stykki ferðatösku á leiðinni heim því við áttum aðeins eina eftir að taskan mín fór í tætlur í Rómarferðinni um árið. Á leiðinni stoppuðum við á pizzastað þar sem við fengum hina ágætustu pizzu.

Samkvæmt áætlun mánudagsins átti að vera námskeið úti við í bænum Aveiro sem er um 80 þúsund manna bær 75 km suður af Porto. Það tók okkur um klukkustund að komast þangað með lest. Það varð lítið um námskeiðshald því lestir byrjuðu seinna að ganga þennan daginn. Ástæðan er að dagurinn er þjóðhátíðardagur Portúgala almennur frídagur. Tíundi júní var valinn vegna þess að Luis de Camoes lést þennan dag árið 1580. Luis þessi er eins konar táknmynd þjóðernisvitundar Portúgala. Hann var skáld og samdi ljóðið Os Luisidas sem er ljóð þar sem afrekum Portúgala eru prísuð.

Við fengum því sem Aveiro hefur upp á að bjóða sem er nú kannski ekki neitt óskaplega mikið. Ætli það sé ekki ströndin sem er aðal aðdráttaraflið í bæ þessum. Við vorum ekki heppinn með matinn sem við keyptum í þessum bæ. Hann var bara alls ekki góður. Jú, sætabrauðið Ovos Molas smakkaðist vel. Eftir að við lukum námskeiðinu settumst við að ég held við ráðhústorgið. Eitt okkar skaust inn í bakarí þarna rétt hjá og kom til baka með bæjarbakkelsið sem kallast Ovos Moles sem myndi þýðast sem mjúk egg. Ovos Moles er gert úr eggjum, eggjarauðum, sykri og stundum súkkulaði. Sagan segir að Ovos Moles eigi uppruna sinn að rekja til nunna af Fransisku og Karmelítureglunum en þær nýttu hvítuna úr eggjum til að þrífa búninga sína og þurftu að finna not fyrir alla eggjarauðuna sem afgangs var. Ovos Moles bragðast hreint ágætlega.

Bærinn hefur stundum verið kallaður Feneyjar Portúgals því hann er sundur skorinn af síkjum og eftir þessum síkjum sigldum við. Siglingin var þannig séð ágæt en það var svo sem ekki mikið að sjá. Lestarstöðin er fallega skreytt með bláum flísamyndum og miðbærinn var krúttlegur en ekki tókst Aveirobúum að heilla okkur með matnum sem þeir buðu upp á.

Ein sigling er ekki nóg svo við fórum í aðra á þriðjudeginum. Við keyptum okkur leiðsögn með báti um Douro ána. Douro áin er þriðja lengsta áin á Iberiaskaganum og er 895 kílómetra löng. Við sigldum einungis um neðasta hluta árinnar og fengum annað sjónarhorn á Dom Luis I brúna og Ribera hverfið. Við höfðum daginn allan frían utan að við höfðum ákveðið að taka þátt í vínsmökkunarferð um kvöldið. Hefðum kannski betur sleppt því vegna þess að ferðin sú var endurtekning á ferð sem við fórum 2018. Þess er helst að minnast úr þessari ferð er að það er ekki nóg að leiðsögumenn hafi góðan orðaforða á enskri tungu. Það er betra að það skiljist það sem þeir segja. Allur sá fróðleikur sem hraut af vörum leiðsögumannsins fór framhjá mér því ég skildi ekki orð af því sem hún sagði. Bátsferðin fyrr um daginn var heldur áhugaverðari og nú var leiðsögnin áheyrileg.

Á myndinni til hægri er Dom Luis I brúin og ofar í ánni sér í Infante Dom Henrique brúna. Brýrnar yfir Doure ána í Porto sex talsins.

Á myndinni til vinstri má sjá hluta af Ribera hverfinu. Það er byggt frá árbakkanum og upp hlíðina ofan við ánna. Orðið Ribera er dregið af portúgalska orðinu yfir á.

Á miðvikudeginum sinnti ég skyldum mínum og heimsótti skóla og bókasafn. Þær heimsóknir eru svo sem ekki í frásögur færandi en Guðrún nýtti tímann til að versla því verðlag er heldur lægra en í Reykjavík. Rua de Santa Catarina er helsta verslunargatan í Porto og þægilega nálægt hótelinu sem við dvöldum á. Rétt handan við hornið. Um kvöldið fengum við bestu máltíðina sem við fengum í þessari ferð. Það var við fjölfarið torg og alltaf voru stórsnjallir tónlistarmenn að spila við torgið. Við stoppuðum nokkrum sinnum við þetta torg á göngu okkar um borgina og settumst inn á þrjá af þeim veitingastöðum sem þarna eru. Annars urðum við ekki fyrir vonbrigðum með matinn sem við fengum í þessari ferð. Reyndar var hann misjafn en það er ekki við öðru að búast þegar maður hefur ekkert undirbúið sig og bara droppar inn þar sem maður er hverju sinni.

Okkur skilst að maður eigi ekki að borða í Ribera hverfinu því þar sé maturinn dýrastur en ekki endilega bestur. Við sannreyndum þetta því við átum eitt sinn hádegisverð við árbakkann og drukkum bjór með. Þetta var dýrast bjórglas ferðarinnar og sennilega voru það mistök að velja þennan stað til að smakka vinsælustu portúgölsku samlokuna. Francesinha heitir samlokan sú sem myndi útleggjast sem lítil frönsk stúlka á okkar ylhýra. Samlokan er sett saman úr hvítu brauði, skinku, steik, eggi, osti og miklu sósusulli. Við mælum ekkert með þessari samloku nema til að geta sagst hafa smakkað hana.

Á myndinni til hægri sjáum við ,,hina ljúffengur” Francesinha samloku. Á myndinni til vinstri snæði ég bestu steikina sem við fengum í Porto. Vorum oftast ágætlega ánægð með matinn sem við fengum en fannst samt vanta sósur.

Við ákváðum að fara í Krystalshallargarðinn á fimmtudeginum. Enga fundum við Krystalshöllina en hún var víst þarna fyrir 1951. Hún hafði verið byggð fyrir einhverja heimssýningu árið 1865 en var rifin 1951. Krystalshöllin var byggð í anda samnefndrar hallar í London. Ástæða þess að höllin var rifin var að henni var ekki haldið við og komin í niðurníðslu. Í stað hennar var grænn kúpull byggður í staðinn, stundum kallaður græna geimskipið. Hlutverk græna kúpulsins er að vera viðburðahöll. Við fengum leiðsögn um höllina en okkar tilgangur var aðallega að sjá útsýnið yfir Porto ofan af byggingunni. Það var frábært og vel þess virði að sjá.

Útsýnið ofan af Græna Geimskipinu er frábært. Á myndinni efst til hægri sjáum við Arrábia brúna. Neðri myndin er úr garðinum sem notalegt er að rölta um í félagsskap páfugla og hænsna.

Við gerðum okkur ferð í Arrábia verslunarmiðstöðina á föstudaginn. Þessi verslunarmiðstöð er í Gaia og af einhverjum ástæðum er hún ekki nefnd þegar maður leitar í visku veraldarvefsins og spyr um verslunarmiðstöðvar í Porto. Hún er samt með þeim betri því því þar er enginn skortur á búðum því þær eru yfir 180 talsins né á sætum fyrir verslunarþreytta eiginmenn.

Laugardagurinn var síðan heimferðardagurinn. Við byrjuðum á því að setjast niður við eitthvert minnismerki á einni hæðinni til að snæða nestið sem var bara afgangurinn úr því sem var matarkyns í hótelherberginu þegar við losuðum það. Þar sem við sitjum þar kemur gömul kona sem átti afskaplega erfitt með gang og dregur einhverjar matarleyfar upp úr poka. Þá birtast tveir villikettir sem greinilega þekktu konuna. Skömmu síðar mættu máfarnir en þeir eru ansi ágengir. Gamla konan var ekki ánægð með þá en hún tryggði með skrækjum og stafasveiflum að kettirnir fengju sitt.

Við áttum ekki flug fyrr en seinni partinn gátum við gefið okkur tíma til að skoða dómkirkjuna. Smíði hennar hófst um miðja þrettándu öld og smátt og smátt hefur hún stækkað í gegnum aldirnar. Annars höfum við skoðað svo margar kirkjur á ferðum okkar að það var ekkert sérstakt við dómkirkjuna í Porto sem greip okkur. Nema þá bláu flísarnar sem víða má finna í Portúgal. Þessar flísar kallast azulejo og má rekja þær til fimmtándu aldar og áhrifa frá aröbum. Þessar bláu flísar skreyta mörg hús í Porto. Í skólanum gagnfræðaskólanum sem ég heimsótti sá ég að verið var að reka áróður gegn vandalisma. Á vegg í anddyrinu sá ég að eitt af því sem er til vandræða er þjófnaður á flísum. Þjófarnir höggva flísar af húsum og síðan ganga þær kaupum og sölum. Annað sem einkennir Porto eru brekkurnar. Borgin er svo sannarlega ekki fyrir fótafúna.

Nú sit ég undir dæmigerðum miðevrópskum kirkjuturni í borginni Delft í Hollandi. Ástæða veru minnar hér er námsferð skólastjórnenda í skólum sem heyra undir Norðurmiðstöð. Hópurinn fékk Erasmus styrk og megin þema ferðarinnar eru leiðir Hollendinga til að kenna nemendum af erlendum uppruna. Þetta er ein af stærri áskorum flestra skóla í Reykjavík í dag og Hollendingar, vegna reynslu sinnar hljóta að hafa einhverju að miðla.

Það var flogið út á þriðjudeginum 14. júní. Á leiðinni á milli Sciphol flugvallar og Delft sá maður að Hollendingar treysta tölvuert á vindorkunna þannig að þessi risastóru hvítu mannvirki voru alls staðar meðfram hraðbrautinni. Maður sá einnig að Hollendingar eru ennþá að nota gömlu vindmyllurnar sem eru heldur meira fyrir augað. Óneitanlega leitaði hugurinn upp í Norðurárdal og til þeirrar sjónmengunar sem svona ferlíki í Hvammsmúlanum munu valda. Eftir að hafa komið farangrinum fyrir á hótel Hampshire í Delft rölti ég niður í miðbæ. Eftir að hafa áttað mig á umhverfinu settist ég niður á veitingastað á aðaltorginu í bænum.

Delft er um hundrað þúsund manna borg. Miðbærinn er heillandi með sínum síkjum og gömlum byggingum. Hún ber greinileg merki 750 ára sögu sinnar en þekktust er hún sennilega fyrir að vera fæðingarstaður og starfsvettvangur hollenska málarans Johannes Vermeer sem málaði myndina af stúlkunni með perlueyrnalokkana. Síðan eru það einnig bláu keramikmunirnir sem hafa hótelinu.verið unnir í Delft frá því á sautjándu öld.

Á miðvikudagsmorgninum var ekið til Gouda sem er 75.000 manna borg. Þar var hópnum skipt í tvennt. Ég fór í yngri barna skóla sem var sérhæft úrræði fyrir nemendur af erlendum uppruna. Í þeim skóla gátu nemendur verið frá 16 upp í 40 vikur. Lengd tímans fór eftir því hvernig börnunum gekk að ná tökum á nýju tungumáli. Megin áherslurnar í náminu voru á hollensku og hollenska menningu, félagsfærni og stærðfræði. Ég var að vona að Hollendingar í ljósi meiri reynslu væru búnir að þróa skilvirkt kerfi í móttöku og innleiðingu nemenda af erlendum uppruna inn í almenna skóla en svo virðist að þeir séu að glíma við sömu vandamál og Íslendingar. Langir biðlistar eftir sérfræðingum, kennaraskort, fjárhagslegar forsendur ákvarðana frekar en faglegar. Það er nú samt ýmislegt sem við getum lært af þeim.

Seinni partinn fengum við fyrirlestur um hollenskt skólakerfi í kennaraháskóla í Gouda. Skólakerfi þeirra Hollendinga er ólíkt því íslenska. Þeir leggja mikla áherslu á að greina hæfni og getu nemenda með markvissum hætti og stýra þeim inn á ólíkar námsleiðir. Eftir fyrirlesturinn settist hópurinn inn á veitingastað. Úti rigndi stíft. Á endanum gafst ég upp á að bíða af mér rigninguna og rölti inn að kirkjunni Sint Janskrenk. Stærsti hluti hennar var byggður á 16. og 17. öld. Um 1350 var turninn byggður og grunnur undir kórinn árið 1485. Kirkjan er engin smásmíði. Lengd hennar einir 123 metrar, sú lengsta í Hollandi. Eftir að hafa tekið hring um kirkjuna rölti ég inn á ráðhústorgið. Þar stendur auðvitað ráðhúsið sem var byggt á fimmtándu öld. Heimferðin var síðan hálf klaufaleg því ég tók lestina til Rotterdam og þaðan til Delft. Nema að ég gleymdi að fara út og endaði í Hag. Þaðan tók ég lestina til baka. Sennilega mun mér ekki aftur takast í þessu lífi að heimsækja fjórar borgir á einum degi.

Á fimmtudeginum byrjaði dagurinn á ferð til Rotterdam þar sem hópurinn heimsótti stofnun sem sérhæfir sig í stuðningi við skólanna í málum sem varða nemendur sem þurfa sérstuðning af einhverjum toga. Eftir hádegi var hópnum skipt í þrennt. Ég heimsótti unglingaskóla með nemendur frá 12 til 18 ára. Þar fengum við kynningu á deild innan skólans sem tekur á móti nemendum af erlendum uppruna. Eftir heimsóknina gaf ég mér tíma til að skoða það sem markverðast þykir í Rotterdam. Satt best að segja fannst mér borgin einstaklega lítið áhugaverð. Eflaust er þar eitthvað áhugavert að finna en þess dagpartur dugði mér ekki til að uppgötva það. Rotterdam er gömul borg. Upphaf hennar má rekja til miðrar þrettándu aldar þegar stífla var byggð í ánni Rotte. Þar kemur skýringin á nafninu, Rotterdam. Gömlu húsin sem prýða gamlar borgir eru ekki í miðbænum. Skýringin á því er sú að Þjóðverjar sprengdu miðbæinn í tætlur árið 1940. Gömul hús má þó finna í Delfshafen en þangað komst ég ekki.

Föstudagurinn var að mestu leiti frír dagur. Hann byrjaði þó á fundi þar sem ferðahópurinn gerði upp það sem við höfðum séð og reynt í heimsóknum í skóla og stofnanir. Á fundinum voru lagðar línur með samstarf við að þróa móttöku og kennslu nemenda af erlendum uppruna. Það er ekki vanþörf á því þessi hópur er mjög vaxandi á Íslandi. Aldrei í sögunni hafa fleiri flóttamenn verið á ferð í heiminum og Ísland fer ekki varhluta af því. Að fundi loknum voru allir frjálsir ferða sinna þar til klukkan sex en þá átti að sigla saman á síkjum Delft og borða saman.

Ég var búinn að ákveða að byrja frítímann á að kynna mér helsta stolt Delft. Það er málarinn Johannes Vermeer. Vermeer var einn af helstu málurunum á gullaldartíð málaralistarinnar í Hollandi. Hann fæddist árið 1632 og lést árið 1675. Það liggja ekki nema 34 verk eftir hann sem þykir ekki mikið. Þessi verk eru á söfnum víða um heim. Rétt vestan við Nýju kirkju er safnið Vermeer Centrum en það er helgað þessum merka málara. Það er vel þess virði að heimsækja það hafi maður á annað borð áhuga á list. Á þeim tíma þegar Vermeer var uppi voru það málarar sem skrásettu söguna í myndum því ljósmyndatæknin var ekki kominn til sögunnar. Með því að heimsækja svona safn er maður þar af leiðandi einnig að fræðast um líf fólks á fyrri tímum. Á þessu safni er það alþýðusagan sem er í brennidepli því Vermeer málaði fyrst og fremst hversdagslíf millistéttarinnar og oftast nær voru það konur sem voru viðfangsefnið. Hans þekktasta verk er sennilega Stúlka með perlueyrnarlokka.

Eftir heimsóknina á safnið rölti ég yfir í Nýju kirkju. Undarlegt heiti á kirkju hvers byggingu lauk árið 1495. Kirkjan hefur 109 metra háan turn sem er næst hæsti kirkjuturninn í Hollandi. Kirkjan er helst þekkt fyrir að vera greftrunarstaður konunga Hollands. Hinn fyrsti sem fékk að hvíla í kirkjunni var Vilhjálmur þögli sem var ein helsta frelsishetja Hollendinga og lagður í gröf árið 1584.

Síðan var gengið spottakorn yfir í gömlu kirkju. Kirkjan sú er frá 1249 og þar kemur skýringin á nafngift kirkjanna. Gamla kirkja er einna þekktust fyrir gluggalistaverkin. Í Gömlu kirkju rakst ég á gröf Vermeers. Um kvöldið var síðan sigling á síkjunum og kvöldverður á einhverjum matsölustaðnum.

Síðasta morguninn settist ég á bekk undir Nýju kirkju og skrifaði þennan texta. Rölti síðan á markaðinn. Í götunum öðru megin við ráðhústorgið var antikmarkaður en hinum megin var matarmarkaður. Síðan var flogið heim og við Guðrún brenndum beint upp í Brautarlæk.

Skömmu eftir að við hjónin pöntuðum okkur haustferð til Berlínar fékk ég tilboð um að sæka málstofu í Madrid. Tilboðið var eiginlega of gott til að hægt væri að hafna því svo ég sló til og eiginkonan slóst með í för. Málstofan var málstofa hóps skólastjóra sem hefur verið að taka á móti kennara- og stjórnendahópum á vegum English Matters. English Matters er deild við Háskólann í Madrid og stendur fyrir ýmsum námsskeiðum og ferðum fyrir kennara. Ferðin var styrkt af Erasmus verkefninu þannig að við þurftum ekki að greiða fyrir gistinguna og ég fékk styrk fyrir fluginu hjá Kennarasambandinu þannig að kostnaður við vikuferð til Madridar var einungis flugið fyrir konuna.

Madrid

Madrid er næst stærsta borg Evrópu. Íbúar eru 6,7 milljónir með úthverfum en í megin borgarkjarnanum búa 3,4 milljónir. Borgin er staðsett á miðjum Íberíuskaganum uppi á hásléttunni í 650 metra hæð. Þess vegna einkennist veðurfarið af heitum sumrum og köldum vetrum. Köldum vetrum? Varla því við vorum þarna í næst kaldasta tíma ársins og veðrið var allan tíman eins og á góðu sumri í Reykjavík. Madrid hefur verið höfuðborg Spánar frá 1561. Hún er heillandi borg vegna þess að vel hefur tekist að halda í gömlu byggingarnar.

Puerto de Toledo

Fyrsti staðurinn sem fær sérstaka umfjöllun hér er nú ekki einn af þeim stöðum í Madrid sem gefa tilefni til að maður geri sér sérstaka ferð til að skoða. En þess þurftum við ekki því við gistum á samnefndu hóteli sem var við hliðina á Toledo hliðinu. Rétt við hótelið er síðan neðanjarðarlestarstöð með sama nafni. Josef Bonaparte lét hefja byggingu hliðsins árið 1812 en ári síðar yfirgáfu Frakkar Madrid. Byggingu hliðsins var samt haldið áfram og var hliðið tilbúið til notkunar árið 1827. Þetta nítján metra háa hlið þjónaði á þeim tíma þeim tilgangi að vera inngangshlið þeirra sem áttu erindi í borgina og komu frá Andalúsíu. Í dag er hliðið ekkert annað en skraut á hringtorgi.

Plaza Mayor

Plaza Mayor er aðaltorgið Í Madrid. Það var opnað árið 1620 að tilstuðlan Philips III hvers stytta stendur á miðju torginu. Torgið er fullkomlega ferkanntað og frekar lokað. Mjóir útgangar eru til allra átta og fjöldi veitingastaða er á torginu. Það er í raun ekki mikið að skoða á torginu. Helstu byggingar er Casa de la Pandería með freskurnar á framhliðinni og Casa de la Carnicería. Torgið hefur í langri sögu sinni verið vettvangur ýmissa atburða, þar á meðal nautaats og jafnvel aftaka.

Plaza de Sol er annað torg sem vert er að skoða í Madrid. Þetta torg er víst miðja Spánar og því sagt að allar leiðir innan Spánar liggi til þessa torgs. Það er ekki langt á milli þessara megin torga Madridar.Okkur skilst að Plaza de Sol sé fallegt torg og að þar sé hin fræga stytta af tákni Madridarborgar, jarðaberjatré og björninn. Við verðum að gera okkur aftur ferð til Madridar til að skoða þetta torg því það var lokað vegna endurbóta.

Gran Via

Þar sem við vorum á ferð í Madrid og ekki svo langt í jólin nýttum við ferðina til að versla jólagjafirnar. Verðlag er mun betra á Spáni en Íslandi þannig að það var engin spurning. Aðalverslunargatan er Gran Via og hana krúsuðum við upp og niður. Gran Via er þekktasta gata Madridar. Fyrstu hugmyndir um hönnun hennar voru teiknaðar 1869 þegar miðborg Madridar var endurhönnuð. Það tók Madridarbúa tíma að ljúka hönnuninni því hönnunarvinnunni lauk ekki fyrr enn 1899 og verkinu lauk síðan ekki alveg fyrr en 1929. Ekki undarlegt því verkið var af stærri gerðinni. Til að leggja götuna þurfti að rífa einn 300 hús og 50 götur. Gran Via er ansi mögnuð því hana skreyta mörg ákaflega falleg hús. Í götunni eru fjöldi leik- og bíóhúsa enda hefur hún fengið viðurnefnið Brodway Spánar. Reyndar hefur leik- og bíóhúsum fækkað aðeins undanfarin ár.

Cibeles torgið

Eftir að hafa gengið Gran Via til enda og smá spöl eftir Calle de Alcalá komum við inn á Cibeles torgið. Magnað torg þar sem Cibeles brunnurinn og samskiptahöllin eru mest áberandi. Samskiptahöllinn eða Palacio de Cibeles var byggð árið 1919 sem pósthús en þjónar í dag sem ráðhús Madridarborgar. Við torgið eru fleiri merkar byggingar eins og Palacio de Buenovista, Banco de Espania og Palacio de Linares.

Konungshöllin og dómkirkjan

Ef það er konungshöll í borg er auðvitað skylda ferðamannsins að skoða hana. Við röltum því inn á Plaza de la Armería þar sem konungshöllin er á aðra hönd og Almudea dómkirkjan á hina. Konungshöllin sem er ein af stærstu höllum Evrópu var byggð á árunum 1738 – 1755 í barokkstíl. Þegar Márarnir tóku öll völd á Spáni byggðu þeir alcázar eða kastala á hæðinni þar sem höllin stendur nú enda gaf staðurinn víðsýni til allra átta. Það var Emir Mohamed I sem stóð fyrir þeirri byggingu en hún reis á tímabilinu á milli 860 – 890. Kastalinn stækkaði eftir því sem aldirnar liðu en stærstu viðbæturnar voru gerðar á seinni hluta 16. aldar. Lengi vel hélt byggingin kastalanafninu (Alcázar) þrátt fyrir að vera orðin konungshöll. Það er í raun lítið vitað um þessa byggingu því varla nokkrar teikningar hafa fundist af henni utan ein frá 16. öld.

Það kveiknaði í gömlu höllinni 24. desember 1734 og fjórum árum síðar að skipan Filips V hófst bygging nýju hallarinnar. Sú höll er engin smásmíði. Hún er ein sú stærsta í Vestur Evrópu. Herbergin eru 3.418 í 135 þúsund fermetrum. Almenningur getur fengið að fara skoðunarferð innan hús. Við ákváðum að gera það ekki. Eiginkonan sagði að hún hefði séð nóg af höllum.

Beint á móti innganginum í höllina er dómkirkjan, Cathedral Almudena. Glæsilegt hús og með fallegri kirkjum sem við höfum séð. Maður myndi ætla að í borg eins og Madrid ætti dómkirkjan sér langa sögu en svo er nú ekki. Bygging hennar hófst árið 1878 en hún var ekki vígð til notkunar fyrr en 1993. Vissulega eru margar gamlar kirkjur í Madrid en dómkirkjan er ekki ein af þeim.

El Retiro garðurinn

Retiro garðurinn er aðal útivistargarðurinn í Madrid. Í garðinum er yfirleitt líf og fjör og ýmislegt skemmtilegt í gangi. Ýmsir listamenn leika listir sínar hér og þar í garðinum. Þar er tilbúið vatn sem hægt er að fara í bátsferð á, minnismerki um Alfonso XII, kristalshúsið, rósagarður, listasýningar og fleira. Við fengum okkur að sjálfsögðu rölt um garðinn. Sennilega var ekki mikið í gangi því í nóvember er haustmánuður. Við vorum nú samt að skoða blómstrandi rósir í Retiro garðinum og hitin þessa daga í nóvember var eins og á góðu sumri á Íslandi.Þrátt fyrir að það væri ekki mikið í gangi þá gengum við fram á fornbílasýningu og eitthvað fjör var í gangi fyrir börnin.

Prada safnið

Eitt kvöldið vörðum við tveimur klukkustundum á Prada safninu. Á þeim tíma skoðuðum við auðvitað aðeins brotabrot af safnkostinum. Safnið á nefnilega 7,600 málverk, 4,800 teikningar og 1500 höggmyndir. Vissulega er ekki allur safnkosturinn til sýnis í einu en nógu margt er til sýnis samt. Maður hefur engan vegin athyglisþan í lengri skoðun en tvo til þrjá tíma. Eduardo gamli, sá sem bauð mér til Spánar, reyndist vera mikill áhugamaður um myndlist og sögu þannig að við fengum hreint frábæra leiðsögn um safnið og þá sérstaklega verk Velasques, Goya og Greco. Þar sem ljósmyndatæknin var ekki kominn til sögunnar þegar þessir herramenn voru og hétu voru þeir eiginlega fréttaljósmyndarar þess tíma þannig að maður fékk ekki aðeins leiðsögn um listina heldur einnig um söguna.

Skólaheimsókn og Toledo

Það sem ferðin var á vegum vinnunnar fór hluti af tímanum í setu á málstofu með stjórnendum skóla sem taka á móti hópum á vegum English Matters. Við fórum einnig í heimsókn í skóla með um það bil 700 nemendum. Skólinn heitir Eurovillas Internactional School og leggja þau mikla áherslu á enskukennslu. Miðað við það sem Eduardo sagði okkur er það opinber stefna á Spáni að leggja mikla áherslu á enskukennslu. Maður fann lítið fyrir stærðinni því skólinn var í mörgum litlum byggingum en ekki einni stórri eins og maður er vanur. Stofur og húsbúnaður var mun fátæklegri en við eigum að venjast á Íslandi.

Seinni hluta dagsins var komið við í borginni Toledo sem á sér langa og merkilega sögu. Sennilega hefur henni upphaflega verið valin staður í þessu grófa landslagi vegna þess hversu vel frá náttúrunnar hendi borgin er varin árásum. Áin Tagus ver hana frá þremur hliðum og síðan stendur hún mjög hátt, rúmir 1100 metrar þannig að það hefur ekki reynst árásarherjum auðvelt að nálgast borgina óséðir. Borgarinnar er getið í Rómverskum heimildum sem lítil borg varin af staðsetningu (urbs parva, sed loco munita). Borgin var sigruð af rómverska hershöfðingjanum Fulvius Nobilior árið 193 fyrir krist og varð höfuðstaður Carpentia. Visgotar settu dómstól sínum stað í borginn á sjöttu öld og hún varð einnig mikilvæg á Máratímabilinu 712 – 1085 þegar Alfonso VI sigraði borgina. Áhugaverður hluti sögu þessarar borgar var hvernig múslímum, kristnum mönnum og gyðingum tókst að búa saman í sátt og samlyndi svo öldum skipti. Af því má sennilega eitthvað læra. Það dró mjög úr mikilvægi borgarinnar þegar Filip II gerði Madrid að höfuðborg Spánar 1560.

Við fengum leiðsögn um miðborgina þar sem bráðskemmtilegur leiðsögumaður hellti yfir okkur fróðleik í því magni að fæst man maður. Við munum þó að hún sagði okkur frá veðurhremmingum síðasta árs. Spánverjar eru vanir frekar mildum vetrum en þarna uppi í fjöllunum kom óvenju öflugt kuldakast með upp í 25 gráðu frosti sem sprengdi fyrir þeim vatnsleiðslurnar. Síðan kom sumarið og hitarnir voru ævintýralegir. Spánverjar eru vanir að fá yfir fjörutíu gráðu hita á hverju sumri en leiðsögumaðurinn lýsti síðasta vetri sem hreinu helvíti. Hitinn reis yfir daginn vel yfir 40 gráðurnar en það sem var óvenjulegt var að hann lækkaði ekki niður fyrir 27 gráðurnar á næturnar. Þar af leiðandi fengu íbúarnir ekki neinn svala í hús sín að morgni.

Eitt af því sem við munum af frásögn leiðsögumannsins var frásögn af frægu málverki meistarans El Greco sem hann málaði í kapellu eina við dómkirkjuna. Málverkið heitir Útför hertogans af Orgaz. Sá ágæti maður stýrði borginni og lést á fyrsta eða öðrum áratug 14. aldar. Hann var greinilega mikils metinn því sagan segir að tveir dýrlingar hafi stigið niður af himnum til að koma karlinum til grafar. Málverkið er tvískiptþar sem efri helmingurinn sýnir það sem er í gangi á himnum en sá neðri sýnir það sem á sér stað á jörðu niðri. Að sjálfsögðu má finna Greco sjálfan í málverkinu líkt og hann hafi verið þarna staddur þegar atburðurinn átti sér stað. Það getur nú varla staðist því málverkið var málað árið 1586. Á göngu okkar um miðborgina sáum við hverja verslunina af annari sem seldi sverð, hnífa og ýmsar járnvörur. Toledo er einmitt þekkt fyrir gott stál og framleiðslu á hnífum og sverðum.

Ávila

Stjórnendur English Matters vildu greinilega gera vel við okkur sem höfum verið að taka á móti hópum frá þeim. Einn daginn skipulögðu Eduardo og Eduardo, já þeir eru tveir, dagsferð sem einungis var skoðunar og kynnisferð um menningu Spánar. Við byrjuðum á því að heimsækja bæinn Ávila sem er eins og Toledo og Madrid á hásléttu Spánar. Bærinn er á heimsminjaskrá Unesco. Gamli bærinn er umluktur vel varðveittum virkisvegg. Bygging virkisveggsins hófst á 12. öld. Stærsti hlutinn var byggður á 13. öld en það tók heil 600 ár að byggja allan vegginn. Virkisveggurinn er 2,500 metra langur, 12 metra hár, með 88 turnum og 9 hliðum. Hreint magnað mannvirki og ótrúlega vel varðveitt.

Segovia

Eftir heimsóknina til Ávila var farið í borgina Segovia. Segovia er um það bil 60 þúsund manna borg og þekktust fyrir vel varðveitt forn mannvirki. Í gegnum miðbæinn liggur magnað áveitukerfi frá tímum Rómverja. Talið er að það hafi verið byggt undir lok fyrstu aldar eftir krist. Áveitukerfið er hlaðið úr steinum og ekkert steinlím festir þá saman. Það jafnar út mishæðirnar í landslaginu og flytur vatn frá Rio Frio ánni sem er 17 kílómetra frá borginni. Áveitukerfið var í notkun allt til ársins 1973. Algerlega stórkostlegt mannvirki og með ólíkindum vel varðveitt. Við þetta mannvirki fengum við mjög svo síðbúinn hádegisverð. Ekki veitti af því hópurinn var orðinn glorsoltinn.

Eftir hádegismatinn tókum við leigubíla frá matsölustaðnum upp að Alcazár de Segovia sem er kastali sem byggður var á síðmiðöldum. Þessi kastali er mjög sérstæður í útliti því arkitektúrinn er blanda af evrópskum (gotneskum) og múslímskum (mudejar) áhrifum. Manni finnst kastalinn vera eins og klipptur út úr einhverju ævintýrinu. Hugsanlega vegna þess að hann er að öllum líkindum fyrirmyndin að kastala Mjallhvítar hjá Disney. Kastalinn er byggður á klettasyllu og vitað er að Rómverjar byggðu upp einhvers konar hernaðaraðstöðu á klettinum. Márarnir byggðu virki ofan á rómversku rústunum. Fyrstu heimildir af kastala á klettinum eru frá 12. öld eða skömmu eftir að kristnir menn náðu yfirráðum á svæðinu. Kastalinn á sér heilmikla sögu sem lesa má hér. Til að gera langa sögu stutta þá hefur kastalinn þjónað sem virki, konungshöll 22. konunga, konunglegur herskóli og ríkisfangelsi.

Við skoðuðum dómkirkjuna ekki en hún er örugglega verð þess að skoða. Í það minsta virkaði hún mikilfengleg frá kastalanum séð. Kirkjan var byggð á árunum 1525 – 1577 og síðan var hvelfingunni bætt við hana árið 1630.

Las Ventas og ýmislegt annað

Til viðbótar fyrrgreindum stöðum þvældumst við um Madrid því í þessari ágætu borg er auðvitað æði margt að skoða. Gáfum okkur tíma til að versla jólagjafirnar á Gran Via. Þar er til dæmis næst stærsta Primark verslun í heimi. Merkileg staðreynd eða þannig. Einn daginn skoðuðum við Las Ventas sem er þriðji stærsti nautaatshringur í heimi og sá stærsti á Spáni. Satt best að segja þótti okkur lítið til hans koma. Sennilega spilar neikvætt viðhorf okkar til nautaats inn í upplifunina. Upplifun okkar hjónanna af Madrid var hins vegar ekkert nema jákvæð. Samgöngurnar prýðisgóðar og margt að sjá. Ef við fengjum löngun til að skjótast í borgarhopp á næstunni kæmi Madrid mjög til greina. Vikutími í borginni væri hæfilegur tími og myndum við allan daginn mæla með að ferðamaðurinn keypti sér ferðir út fyrir borgina til Toledo, Segovia og Ávila.

Berlín er stórborg á evrópskan mælikvarða. Hún er fimmta stærsta borg Evrópu með rúmlega þrjár og hálfa milljón íbúa. Borgin á sér yfir sjöhundruð ára sögu þannig að fyrir þann sem hefur áhuga á liðinni tíð er þessi borg afskaplega áhugaverð að heimsækja. Við Guðrún ákváðum að nýta hluta af sumarfríinu sem við eigum inni og heimsækja borgina. Guðrún hefur áður komið til Berlínar en þetta var mín fyrsta heimsókn. Vissulega eru nokkrar glæsilegar byggingar í Berlín en það er ekki endilega svo að þær séu gamlar. Ástæðan er útreiðin sem borgin fékk í seinni heimstyrjöldinni því yfir sjötíu prósent hennar var sprengd í loftárásum vorið 1945.

Við flugum út á miðvikudagsmorgni, lentum á Brandenburgarflugvellinum um eittleitið og tókum S9 lestina frá Willy Brant brautarstöðinni yfir á Friedrichstrasse stöðina. Gengum upp á götu og hinum megin við hana var Eurostar hótelið hvar við áttum gistingu næstu sex næturnar. Þetta gat ekki verið þægilegra? Að sjálfsögðu stóðu leigubílstjórarnir fyrir utan flugstöðina og reyndu að veiða okkur inn í bílana. Ferðin inn í bæinn kostar sennilega um 50 evrur en lestarfarið kostaði 7 evrur fyrir okkur bæði. Fínasti sparnaður þar.

Olympiastadium

Fyrsta daginn röltum við bara um næsta nágrenni hótelsins en daginn þar á eftir gerðum við okkur ferð á Ólympíuleikvanginn og keyptum okkur leiðsögn um hann. Upphaflega var reiðvöllur á þessu svæði en fyrsta útgáfa íþróttamannvirkja var reist á svæðinu fyrir Ólympíuleikana sem fyrirhugaðir voru árið 1916. Það fór nú svo að engir leikar urðu það árið vegna fyrri heimstyrjaldarinnar. Árið 1931 fékk Berlín að halda elleftu Ólympíuleikana og nasistarnir sem komust til valda árið 1933 ákváðu að nýta sér leikana í áróðursskyni. Þeir létu byggja leikvanginn sem stendur þarna í dag. Leikvangurinn rúmaði hvorki meira né minna en 110.000 áhorfendur. Nasistarnir vildu sýna mátt sinn og megin. Í dag er búið að endurbæta leikvanginn í takt við nútíma kröfur. Hann rúmar nú tæplega 75 þúsund áhorfendur. Völlurinn er heimavöllur knattspyrnuliðsins Herthu Berlin. Hertha Berlín leigir leikvanginn fyrir heimaleiki sína sem er þeim til vandræða. Til stendur að byggja heimaleikvang fyrir liðið á næstunni. Völlurinn er einnig nýttur í alls kyns stærri viðburði eins og tónleikahald. Síðast spilaði Rammstein á vellinum.

Hjólatúr

Við fréttum af því heima á Íslandi að það væri hægt að fá íslenska leiðsögn um borgina með Berlínunum. Við létum slag standa og pöntuðum hjólatúr og leiðsögn á föstudeginum. Hjólin leigðum við á hótelinu en á flestum hótelum er hægt að leigja hjól. Hjólatúrinn átti að byrja við Neptúnusagosbrunninn við Rauða ráðhúsið. Þar fundum við leiðsögumanninn og hópinn sem var eiginlega ekki hópur. Það voru nefnilega bara við og annað par. Síðan hjóluðum við að helstu kennileitum borgarinnar. Hjólatúrinn endaði síðan í bjórgarðinum þar sem við fengum okkur að sjálfsögðu bjór og pizzu. Það reyndist mun þægilegra að hjóla um Berlín en við áttum von á. Maður þarf bara að gæta þess að setja dekkin ekki ofan í sporbrautirnar sem sporvagnarnir ganga eftir. Umferðin var ekkert vandamál og okkur fannst hún satt best að segja ekkert sérstaklega mikil. Við höfum séð það mun verra í öðrum stórborgum.

Sennilega er Brandenburgarhliðið þekktasta kennileiti Berlínarborgar. Um það bil hundrað árum fyrir byggingu hliðsins var Berlín umlukin virkismúr og einungis nokkur hlið veittu aðgang að bænum. Á þeim tíma er Berlín bær frekar en borg. Brandenburgarhliðið var ekki eitt af þessum borgarhliðum. Í kringum 1730 var leiðinum inn í bæinn síðan fjölgað enda Berlín á leiðinni að verða borg. Þá urðu hliðin átján og gengdu þau því hlutverki að vera tollahlið. Eitt þeirra var Brandenburgarhliðið. Hliðið dregur nafn sitt af borginni Brandenburg an der Havel en hliðið markaði upphaf leiðarinnar frá Berlín til þeirrar borgar. Á árunum 1788 – 1791 stendur Freiedrich Wilhelm II síðan fyrir byggingu hliðsins eins og við þekkjum það í dag með Victoríu sigurgyðjuna á toppnum.

Aðalbrautarstöðin

Okkur Guðrúnu þótti aðalbrautarstöðin í Berlín tilkomumikil. Ekki var það arkítektúrinn sem heillaði okkur enda stöðin gríðarstórt nýtískulegt glerhýsi. Stöðin var opnuð árið 2006 og það var eiginlega stærð hennar sem hreif okkur. Við Íslendingar eigum enga sambærilega samgöngumiðstöð. Berlin – Hauptbahnhof var byggð á árunum 2002 – 2006 á svæði þar sem áður var samgöngumiðstöð sem hét Lehrter Stadtbahnhof.

Lehrter Stadtbahnhof var opnuð árið 1882 og þjónaði fyrst samgöngum til og frá borginni. Í kringum árið 1930 er hún einnig farin að þjóna sem samgöngumiðstöð fyrir samgöngur innan borgarinnar. Þegar borginni var skipt í austur og vestur dró mikið úr vægi hennar því næsta stöð var Friedrichstrasse stöðin sem var í austur Berlín. Þegar múrinn var byggður dró enn úr vægi stöðvarinnar. Þegar múrinn síðan fellur eykst mikilvægi stöðvarinnar að nýju.

Sjónvarpsturninn

Fernsehturm eða sjónvarpsturninn er eitt af kennileitum Berlínar enda er hann fjórða hæsta mannvirki í Evrópu, heilir 368 metrar. Hægt er að fara upp í turninn og njóta stórkostlegs útsýnis yfir Berlín. Ekki væri vitlaust að panta sér borð á veitingastaðnum sem er efst í turninum og snúast hring eftir hring og njóta bæði útsýnis og veitinga. Við hjónin gerðum hvorugt. Þegar sólin skín á turninn varpast skuggarnir þannig á bogadreginn glerhringinn að það er eins og það myndist kross á honum. Þetta segja Berlínarbúar að sé hefnd páfans í Róm fyrir þá meðferð sem kristindómurinn fékk austan við járntjaldið.

Dómkirkjan

Það er engin þýsk borg sem ekki skartar veglegri kirkju. Dómkirkjan í Berlín er staðsett á safnaeyjunni í miðri Berlín. Þarna hefur staðið kirkja frá því að Friðrik Járntönn lét byggja kirkju tengda höllinni í Berlín árið 1451. Kirkjan sem stendur þarna í dag var vígð árið 1905. Hún er gríðarmikið mannvirki og var hugsuð sem sú lúterska kirkja sem gæti verið mótvægi við Péturskirkjuna í Róm. Þegar inn kemur er það hvolfþakið sem vekur mesta athygli og myndirnar sem eru málaðar á það. Maður áttar sig ekki á því að hver mynd er yfir nítíu fermetrar að stærð enda er kirkjan 116 metra há. Við Guðrún lögðum það á okkur að klöngrast stigana upp á hvolfþakið til að njóta útsýnisins yfir borgina. Þótt púlsinn hafi tekið ágætis kipp við þetta stigabrölt þá var það þess virði. Undir kirkjunni er grafhvelfing sem vert er að skoða en við fengum ekki að fara þangað niður vegna einhverra endurbóta sem var verið að gera þar.

Stríðsminjar og minnisvarðar

Það er ekki hægt annað en að leiða hugann að hildarleik seinni heimstyrjaldarinnar þegar Berlín er heimsótt. Okkur þótti gott að sjá að Þjóðverjarnir eru ekki að fela þá sorglegu sögu og þeir virðast leggja áherslu á þá atburði sem eru víti til varnaðar frekar en stríðssöguna sjálfa. Þeir til dæmis kjósa að sýna ekki byrgið þar sem Hitler átti sína síðustu daga. Þar er bara hallærislegt bílastæði. Með þessu koma þeir í veg fyrir að nasistar nútímans geri staðinn að heilögum stað til pílagrímsferða. Þess í stað sýna þeir sögu Hitlers í öðru minniháttar byrgi sem lætur ekki mikið yfir sér en gera meira úr minnisvarða um helförina.

Minnisvarðinn um helförina tekur um nítjánþúsund fermetra af verðmætu landi í miðri Berlín. Þetta hefur alveg vakið deilur í Berlín en þarna stendur minnisvarðinn og er áhrifamikill. Hann var byggður árið 1999 eftir forskrift bandarísks arkitekts Peter Eisemann. Hvað má lesa úr hönnuninni er hvers og eins því hönnuðurinn sjálfur hefur aldrei látið uppi hvað hann var að hugsa.

Reichstag og Rauða ráðhúsið

Við komum tvisvar að þinghúsinu í Berlín. Í fyrra skiptið í hjólatúrnum með Berlínunum og í seinna skiptið síðasta dag ferðarinnar. Þinghúsið er gríðarmikil bygging nálægt Spree ánni með Tiergarten til vesturs og Brandenburgarhliðið til suðurs. Byggingin var tekin í notkun árið 1894 og var höfuðstöðvar keisaraveldisins frá þeim tíma þar til Weimar lýðveldið tók við. Húsið var byggt í endurreisnarstíl og er býsna mikilfenglegt. Árið 1933 varð mikill eldsvoði í byggingunni og hleypti sá atburður af stað ferli sem endaði með því að Hitler tók sér alræðisvald í Þýskalandi. Þinghúsið fór illa í sprengjuregni bandamanna í seinni heimstyrjöldinni en eftir endurbætur og sameiningu Austur og Vestur Þýskalands var það aftur notað sem þinghús. Núna fundar neðri deild alþingis þeirra Þjóðverja í húsinu.

Við Guðrún létum okkur nægja að dást að húsinu að utanverðu. Ef við hefðum verið forsjál hefðum við getað pantað aðgang að húsinu fyrirfram og það hefðum við örugglega átt að gera því það hefði ekki kostað okkur neitt. Ef við hefðum gert það hefðum við væntanlega getað séð vel yfir borgina úr gríðarmiklum glerkúpli sem byggður var 1999.

Við Alexanderplatz er önnur bygging frá síðari hluta nítjándu aldar (1869). Rauða ráðhúsið er líkt og þinghúsið byggt í stíl endurreisnarinnar og ekkert frekar en þinghúsið slapp ráðhúsið við sprengjur seinni heimstyrjaldarinnar. Við römbuðum inn á Alexandertorgið fyrsta daginn okkar í Berlín og síðan aftur þegar við hittum leiðsögumanninn fyrir hjólatúrinn og í þriðja sinn á lokadegi dvalarinnar. Á milli ráðhússins og kirkju heilagrar Maríu er Nebtúnusarbrunnurinn sem var byggður árið 1891 og var víst gjöf fólksins til Prússakeisara. Keisarinn hlýtur að hafa verið vinsæll finnst fólkið fékk þessa snjöllu hugmynd. Ætli það hafi samt ekki verið svo í raun að keisarinn fyrirskipaði að fólkið gæfi honum þennan brunn. Okkur fannst dálítið sérkennilegt að þarna inni í miðju landi sé byggður brunnur helgaður sjávarguðinum. Stytturnar í kringum guðinn eiga að tákna fljótin fjögur sem runnu um ríki Prússa, Saxelfur (Elba), Rín, Odra og Visla.

Berlínarmúrinn

Múrinn var 5 metra hár og 45 km langur. Í rauninni var hann tveir veggir með um það bil 150 metra á milli sín. Svæðið á milli veggjanna var kallað dauða svæðið. Það verður nú að viðurkennast að saga þessarar merku borgar vekur mann til umhugsunar um hversu brottgeng mannleg tilvera er. Þetta á sérstaklega um þá sögu Berlínar sem er nær okkur í tíma. Valdabröltið í Þýskalandi í kjölfar fyrri heimstyrjaldarinnar skapaði jarðveg fyrir uppgang nasista og allar þær hörmungar sem fylgdu þeim uppgangi þyngja hugann. Ekki eru síðan lausnirnar sem Evrópu var boðið upp á eftir fall nasistanna til að bæta lundina. Berlínarmúrinn, eða þær minjar sem eru til af honum, er til vitnis um þau ósköp. Það er beinlínis ógnvekjandi að setja þessa sögu í samhengi við það sem er í gangi í Evrópu núna. Líkindin eru óhugnanlega mikil. Maður spyr sig hvort sagan sé að fara að endurtaka sig. Aftur og aftur fóru þessar hugleiðingar á flug þegar við skoðuðum það helsta sem markvert er í þessari ágætu borg.

Einn af þeim stöðum sem settu hugann á flug var Berlínarmúrinn. Ferð okkar Guðrúnar austur fyrir járntjald í ágúst 1989 rifjaðist upp fyrir okkur þar sem við hlustuðum á frásögn leiðsögumannsins af múrnum og tilurð hans við Checkpoint Charlie. Okkur leið dálítið eins og vofum úr fjarlægri fortíð þegar við sögðum unga fólkinu sem var með okkur í hjólatúrnum af upplifun okkar af lífinu fyrir austan járntjald áður en múrinn féll. Sem hann gerði í október sama ár og við vorum þar á ferð. Þetta var svona: ,,Krakkar mínir, krakkar mínir. Þegar ég á sjónum var.“ upplifun. Við áttum síðan eftir að heimsækja tvo aðra staði þar sem tilurð múrsins var minnst. Á öðrum staðnum var langur uppistandandi bútur múrnum skreyttur með listaverkum eftir listamenn víðs vegar um heiminn. Á hinum staðnum var minnisvarði um múrinn og þá 141 Austur Þjóðverja sem létust þegar þeir reyndu að flýja yfir múrinn til Vestur Berlínar. Sá síðasti lést 8. mars 1989 þegar hann féll úr loftbelg sem hann ætlaði að fljúga á yfir múrinn í. Á tímabilinu 1961 – 1988 reyndu yfir hundrað þúsund manns að flýja yfir til Vestur Þýskalands og yfir 600 þeirra voru drepnir af landamæravörðum Austur Þýskalands.

Út að borða

Eitt af því sem fylgir svona ferðalögum er seta á veitingastöðum og kaffihúsum. Í Berlínarferðinni okkar varð óvenju lítið um veitingahúsaferðir. Einhvern vegin æxluðust hlutirnir bara þannig. Fyrsta kvöldið vorum við einfaldlega of sein til og hvert veitingahúsið af öðru sneri okkur við í dyrunum því allt var fullt. Við enduðum því í kebablúgu Doner Kebab við Friedrichstrasse brautarstöðina og fengum okkur kebab með allt of miklu chilly. Næsta dag höfðum við gengið svo mikið að við hreinlega nentum ekki annað en að slíta í okkur skyndibita. Þriðja kvöldið fórum við á þokkalegan góðan veitingastað og fengum okkur dýra steik. Daginn þar á eftir fékk ég einhverja magakveisu og var ekki í ástandi til að vera úti á meðal manna. Næsti dagur þar á eftir fór í að jafna sig svo Indverjinn í kebablúgunni reddaði okkur aftur. Það var síðan ekki fyrr en næst síðasta kvöldið sem við settumst aftur inn á þokkalegan veitingastað. Að sjálfsögðu fengum við okkur snitsel.

Myndasýning

Félag starfsmanna stjórnarráðsins á sumarhús á fjórum stöðum á landinu. Sem verður nú að teljast frekar gott miðað við að félagsmenn eru ekki nema um það bil 250 talsins. Húsin eru á Akureyri, í Munaðarnesi í Borgarfirði, í Brekkuskógi í Biskupstungum og í Flatey. Við Guðrún höfum nýtt okkur öll þessi hús nema húsið í Flatey. Nú var komið að því. Guðrún og vinnufélagi hennar, Anna María sammæltust um að dvelja saman í Flateyjarhúsinu í sumarfríinu. Ég og Jóhann maður Önnu Maríu fylgdu með í samningi kvennanna.

Ferðin hófst á óvissu um hvort flóabáturinn Baldur sigldi eða ekki. Skipið hefur verið í viðgerð alla vikuna. Einmitt á þessum föstudegi var ljóst að viðgerð var lokið og með Baldri sigldum við út í Flatey. Gott var í sjóinn þannig að við fundum lítið fyrir því að við værum á sjó. Fjöldi manns ætlaði sér greinilega að dvelja í eyjunni um helgina því ég gat ekki betur heyrt en að 300 manns væru um borð í ferjunni. Þar af ætlaði um helmingur í land í Flatey. Flestir voru aðframkomnir af þorsta og slökktu þorstann með bjór eða hvítvíni. Það gerði nú lítið til því stemmingin var góð. Okkur þótti líklegt að flestir ætluðu sér heim eftir helgina og dagarnir yrðu rólegri í vikunni. Flatey er staðsett Barðarstrandarmegin í Breiðafirðinum. Siglingin þangað tekur um eina og hálfa klukkustund. Þá er um klukkustundarsigling eftir fyrir þá sem ætla áfram yfir að Brjánslæk. Ferjan lagðist að við Tröllenda sem er á suðausturhluta Flateyjar. Þá tók púlsvinna mikil við. Að koma föggum okkar upp í hús.

Það reyndist nokkur handleggur því við þurftum að selflytja dótið upp brekkuna frá bryggjunni að húsinu. Húsið sem við dveljum í heitir Ráðagarður og er nokkur hundruð metra frá bryggjunni. Dráttarvagninn sem okkur skildist að væri annað hvort við húsið eða á bryggjunni fannst hvergi. Það var því ekkert annað að gera en ráðast í burðinn.

Reyndar voru karlar á bryggjunni með dráttarvélar og kerrur en þeir voru ekki þarna til að þjónusta okkur heldur fólkið sem ætlaði að dvelja á hótelinu. Einn af dráttarvélarmönnunum reyndist miskunnarsamur samverji og leyfði okkur að snara dótinu á kerruna hjá sér og flutti það síðasta spölinn. Næsta vers var að finna lykilinn að húsinu. Þegar við opnum síðan útidyrnar blasa flutningsvagnarnir við í anddyrinu. Ég hefði betur litið inn um gluggann þar þegar ég skaust upp í hús í leit að vögnunum.

Flatey er ein af 40 Vestureyjum Breiðafjarðar og er hún þeirra stærst. Eyjan er um tveir km að lengd og hálfur km að breidd þar sem hún er breiðust. Eins og nafn hennar bendir til er hún flatlend. Hæsti hryggur hennar er Lundaberg í norðausturhlutanum. Þar er bjargið 10 – 12 metra hátt. Það hefur verið búið í Flatey frá fyrstu tíð. Landnámsmaðurinn Þrándur mjóbeinn var fyrstur til að búa í eyjunni. Flatey liggur vel við gjöfulum fiskimiðum. Höfnin er skeifulaga klettadrangur sem veitir skjól úr öllum áttum. Þegar fyrsta manntalið var tekið árið 1703 bjuggu 106 manns í Flatey. Flestir voru íbúarnir rétt eftir aldamótin 1900 þegar um 200 manns bjuggu í eyjunni. Eftir það fór að draga úr fastri búsetu í Flatey og í dag hafa fimm manns heimilisfesti í eyjunni allt árið. Á sumrin er hins vegar mikið líf í Flatey því eyjan er vinsæll sumardvalarstaður vegna veðursældar. Plássið sjálft er við Gríluvog og er það skemmtilegt safn gamalla húsa frá 18. og 19. öld.

Laugardagurinn hófst nákvæmlega eins og maður vill hafa það þegar maður er í sumarfríi. Í rólegum takti Við fórum út eftir hádegið og röltum niður í plássið. Skoðuðum gömlu húsin þar. Húsin hafa flest verið gerð skemmtilega upp og allt umhverfið er snyrtilegt. Reyndar fyrir utan kindaskítinn sem maður stígur hugsanlega í, jafnvel beint fyrir utan útidyrnar. Kindurnar valsa nefnilega óheftar um alla eyjuna. Göngu okkar lauk við Lundaberg sem ber nafn sitt vegna lundanna sem við bergið búa. Þar settumst við á bekk og nutum þess að fylgjast með fuglalífinu. Hittum landvörðinn og áttum við hann langt spjall. Hann er frá Patreksfirði og gátum við þá að sjálfsögðu rætt um það svæði einnig. Það eru ekki svo mörg ár síðan við vorum þar á ferð og síðan bjó ég í næsta þorpi á unglingsárunum. Landvörðurinn sagði okkur að lundastofninn við bergið hefði látið nokkuð á sjá. Rétt utan við bergið er varpfriðland sem er lokað umgengni til 15. júlí. Hugsunin er að veita fuglunum frið til að verpa og koma ungunum á legg. Þar er sérstaklega verið að hugsa um Þórshanann en nokkur pör verpa í eyjunni. Það væri ekki amalegt að sjá Þórshana því sá fugl er sérlega óalgengur hér á landi. Annars sáum við ýmsar tegundir fugla á þessari göngu okkar. Hænur heilsuðu okkur við veginn niður í plássið og við húsið sat jaðrakan á staur. Við Lundaberg var mikið af kríu og sólskríkja vappaði í kringum okkur á meðan við sátum þar. Einnig sáum við tjald, óðinshana og fýl.

Um fjögurleitið komum við til baka í Ráðagarð og mál voru krufin með samferðafólki okkar. Jóhann hefur greinilega gaman að því að finna veikan blett á kennurum enda umsetinn slíku fólki í tengdafjölskyldu sinni. Af honum lærði ég þessa vísu.

Eins varð ég áskynja í réttinni.
- Ekki skal lúrt á fréttinni.
Séð hef ég hér
hvað sauðkindin er
keimlík kennarastéttinni.

Við fréttum að um kvöldið væri ball í Hótel Flatey. Um hálftíuleitið fórum við þangað. Keyptum okkur drykki og um klukkan tíu hófst gleðin. Hljómsveitin Skárri en ekkert (SKE) með Guðmund Steingrímsson í broddi fylkingar hóf að spila fyrir dansi. Lítill salurinn var troðinn fólki á öllum aldri. Allt frá börnum upp í eldra fólk. Við verðum víst að viðurkenna að við vorum nú í eldri kantinum á þessari samkundu. Dansinn dunaði og var hann dæmigerður fyrir nútíma íslenska danslist. Fólk hoppaði upp og niður. Það var svo sem ekkert annað hægt í þrengslunum.

Sunnudagurinn rann upp. Veðrið var ágætt, rignt hafði um nóttina svo það var svaðblautt á. Tókum fyrstu ljósmyndagönguna eftir suðausturfjörunni frá bryggjunni til kirkjunnar. Á leiðinni skimaði ég auðvitað eftir vænlegum stað til að kasta út færi. Ætli ég byrji ekki á því að reyna við víkina neðan við Ráðagarð þar sem trilluhræið liggur í fjöruborðinu. Á göngunni litum við einnig inn í bókhlöðuna sem er merk fyrir þær sakir að vera næst elsta bókhlaðan á Íslandi. Hún var byggð árið 1864 og stóð í níutíu ár þar sem kirkjan stendur nú. Síðan var hún flutt innar á bókhúsaflöt og krikjan byggð þar sem bókhlaðan stóð áður. Upphaflega var bókhlaðan byggð til að hýsa bókakost Framfarstofnunar Flateyinga og var byggð fyrir tilstilli Brynjólfs Benediktssonar.

Veðrið kom okkur skemmtilega á óvart á mánudeginum því hann reyndist bjartur og fagur. Snæfellsjökull blasti við okkur í suðri og fjöllin á Barðaströndinni í norðri. Til vesturs var opið hafið svo langt sem augað eygði. Við Guðrún höskuðum okkur út fyrir hádegi og skoðuðum kirkjuna og umhverfi hennar. Í Flatey hefur verið kirkja frá 11. eða 12. öld. Núverandi kirkja var teiknuð af Guðjóni Samúelssyni og byggð árið 1926.

Árið 1964 málaði Baltasar Samper altaristöfluna og loftmyndir í kirkjuna. Vegna slæmra aðstæðna í kirkjunni skemmdust upprunalegu myndirnar vegna raka og Baltasar ásamt konu sinni endurmáluðu verkið árið 1992. Myndirnar sem þau hjón máluðu rekja menningar og atvinnusögu eyjanna og fyrirmyndir fólksins eru raunverulegir eyjaskeggjar. Fyrir utan Jesú krist sem stendur á lopapeysunni við hlið tveggja síðustu bændanna í eyjunni. Jesú er grunsamlega líkur Baltasar sjálfum. Hvað um það, verkið er stórskostlega flott.

Um hálftvöleitið héldum við Guðrún niður í fjöru beint undan Ráðagarði. Köstuðum færi út í Flateyjarsund eða Svefneyjarsund. Beittum makríl. Létum annars vegar liggja í botni og hanga í flotholti. Eftir um það bil hálftíma byrjar stöngin hvar agnið lá í botni að titra og tveggja punda þyrskling er landað. Fjórum sinnum hljóp fiskur í agnið en þessi eini kom á land. Hinir gerðu sig líklega en hurfu síðan á braut. Aðstæður voru dálítið önugar því síðustu metrana við landið var sjórinn þakinn þangi og yfir það þurfti að draga fiskinn. Það var eins gott að hann var ekki stærri en hann var.

Um kvöldið gengum við Guðrún út á Lundaberg og urðum þar fyrir alvarlegu aðkasti kríunnar. Þar sem við göngum eftir göngustígnum steypir hver krían eftir aðra sig yfir okkur og voru þær illskeyttar mjög. Ósvífni þeirra átti sé engin takmörk og náðu þær að drita á bæði mig og Guðrúnu. Ástæða þess hve illskeyttar þær voru átti sér skýringar. Á göngustígnum voru kríuungar sem fullorðnu fuglunum fannst nauðsynlegt að verja.

Óvenju djúp lægð miðað við árstíma nálgast nú landið úr suðri og mun hún valda mikilli rigningu á Vesturlandi. Lægðin mun fara hægt yfir sagði veðurfræðingurinn og brosti. Okkur Guðrúna fannst nú engin ástæða til þess að brosa yfir þessu því það þýddi að leiðindin myndu dragast fram á föstudag og að öllum líkindum koma í veg fyrir áform okkar um að veiða í Hraunsfirðinum seinni partinn þann daginn. Við sjáum hvað setur með það. Hugsanlega verður lægðin komin nógu austalega þegar við komum í land að flugu verður eftir allt saman kastað í Hraunsfjörðinn.

Við ákváðum að ganga um austurhluta eyjunnar á miðvikudagsmorgninum. Nutum útiverunnar og fylgdumst með atferli fuglanna. Mikið hefði nú verið gaman að vera með almennilega aðdráttarlinsu því tilefnin til fuglamyndatöku voru endalaus. Við náðum samt góðum myndum með 100 mm linsunni okkar því bæði teistan og sérstaklega lundinn leyfðu okkur að koma býsna nálægt sér. Guðrún taldi sig jafnvel hafa náð Þórshana á mynd en það var á símann þannig að myndin sú er frekar ógreinileg. Það ætlar að verða að reglu að þegar við Guðrún leigjum sumarbústað og Harpa gætir hundsins þá lendir hún í einhverjum hremmingum. Í fyrra fór að flæða inn í kjallarann hjá henni. Núna veiktist Lappi. Veikindin lýstu sér í uppsölum og niðurgangi.

Veðrið á fimmtudeginum bauð ekki upp á mikla útiveru svo tímanum var að mestu varið í að lesa og skrifa. Guðrún útbjó fyrir okkur dýrindis máltíð úr þyrsklingunum sem við veiddum út af Tröllenda. Síðan fengum við vöfflur og rjóma í miðdagskaffi þannig að það væsti svo sannarlega ekki um okkur. Ég skaust reyndar niður í fjöru og kastaði spún en entist ekki lengi við þá iðju. Þótti óþægilega sleypt á blautu grjótinu. Seinni partinn var okkur Guðrúnu farið að leiðast þófið og röltum niður í Vesturvör til að taka myndir af heyfingu sjávarins með plássið og höfnina í baksýn. Ég held að okkur hafi tekist að ná ágætum myndum.

Fyrir nákvæmlega fimmtán árum fórum við félagarnir, Örn, Bjössi og Valli á Bett sýninguna í London. Bett sýningin snýst um hug- og vélbúnað fyrir nám og kennslu. Þarna getur maður á einum stað séð allt það nýjasta og mér þótti kominn tími til að kíkja á sýninguna aftur.

Á föstudagseftirmiðdegi að loknu þrammi á milli sýningarbása í tvo daga í Excel sýningarhöllinn settist ég niður með kaffibolla á Jerusalem Costa Coffee einhvers staðar í miðborg Lundúna. Dró þar upp snjáða stílabók og penna og hugðist gera upp það sem ég sá. Að sjálfsögðu hefur margt breyst á þessum fimmtán árum síðan ég fór síðast á þessa sýningu. Núna þótti mér mikil áhersla vera á stærri lausnir til skráningar og utanumhald um ýmislegt sem varðaði nám, kennslu og skipulag. Lausnir eins og skráningu á námsmati, utanumhald um foreldrasamskipti, utanumhald um rafrænt námsumhverfi nemenda o.s.frv. Fyrir kennsluna sá ég mest af búnaði til að búa til sýndarveruleika og búnaði til forritunar. Í tækjabúnaði bar mest á snertiskjám og chromebókum.

Ég verð að gera þá játningu að þar sem ég þrammaði á milli bása velti ég fyrir mér fyrir hvern ég væri að kaupa svona búnað, ef það dytti í mig að kaupa yfirhöfuð eitthvað. Það hefur sýnt sig að það er mjög erfitt að fá kennarana til að nýta sér tæknibúnað af einhverju viti. Þar eru Smart töflurnar sem við erum með í skólanum skýrt dæmi. Ég hef efasemdir um að bæði forritunarbúnaður og sýndarveruleikagleraugu myndu þjóna einhverjum skynsamlegum kennslufræðilegum tilgangi. Ég var eiginlega langt frá því að vera hrifinn.

Laugardagurinn var frjáls dagur og daginn tók ég snemma. Rölti á lestarstöðina við Great Portland Stræti og fór með lestinni yfir á Edgware götu hvar ég skipti yfir á gula línu til að komast á South Kensington stöðina. Þar í grennd eru nokkur áhugaverð söfn. Söfn eins og Náttúruvísindasafnið, Viktoria og Albert safnið og Vísindasafnið. Ég byrjaði á því að koma við í Royal Albert Hall og freistaði þess að kaupa leiðsögn um þetta sögufræga tónlistarhús. Varð því miður frá að hverfa. Húsið var ekki til sýnis þann daginn vegna sýningar hjá Cirque Soleil. Ég settist því inn á kaffihúsið í tónlistarhúsinu og hvíldi lúna fætur um stund. Ég rak nefið bæði inn í Imperial Colege of Education og Viktoríu og Albert safnið en dvaldi stutt á báðum stöðum. Skoðaði náttúruvísindasfanið. Þar dvaldi ég mun lengur og hélt síðan yfir á Westminister til að skoða Churchill War Rooms.

Churchill War Rooms er safn sem sýnir aðstöðuna sem Bretarnir útbjuggu í stríðinu. Aðstaðan var neðanjarðar og þarna ætluðu þeir að stýra aðgerðum Breta öruggir þótt þýskum sprengjum rigndi yfir Lundúnir. Það var nú reyndar svo að þeir voru ekkert öruggir því neðanjarðarbyrgið var ekki sprengjuhelt. Bretarnir voru heppnir því engin bomba lenti á birginu. Safnið er tvískipt. Annars vegar röltir maður á milli herbergja og fær upplýsingar um hlutverk hvers herbergis fyrir sig og ýmsa fróðleiksmola um lífið þarna niðri. Hins vegar getur maður fræðst um aðal manninn, sjálfan Churchill en hann var merkur kall og að ýmsu leiti skemmtileg fígúra. Hann var orðsins maður. Einhverju sinni sagði einhver stjórnmálamaðurin við hann að hann myndi frekar styðja djöfulinn sjálfan en Churchill. Churchill svaraði: ,,En ef hann verður ekki í framboði. Get ég þá treyst á stuðning þinn?“ Ég hefði örugglega dvalið mun lengur á safninu ef ég hefði ekki verið svona fjandi illa fyrirkallaður vegna kvefs.

Eftir að hafa skoðað kjallarann ákvað ég að finna breskt apótek og athuga hvort þar fengist eitthvað sem gæti létt eitthvað á kvefhremmingum mínum. Viti menn, í Bretlandi töflur sem heita Sudafed og eftir um það bil hálftíma léttir á öllu og mér líður eins og ég sé fær í flestan sjó. Hér heima er einungis boðið upp á nefúða sem léttir á í smá stund en þurrkar upp nefið í leiðinni.

Ég var því ágætlega stemmdur til að rölta um svæðið ofan við Trafalgartorg. Ég naut þess mjög að fylgjast með mannlífinu. Hér og þar sátu tónlistamenn og fluttu tónlist sína. Flestir þeirra vora bara nokkuð góðir. Í Soho hverfinu var búið að skreyta göturnar í tilefni af því að ár rottunnar er að byrja samkvæmt kínversku tímatali. Mannfjöldinn var gríðarlegur. Ég hélt ekki heim á hótel fyrr en klukkan ellefu um kvöldið.