Vestmannaeyjar er klasi 15 - 18 eyja sem rísa upp úr sjónum sunnan við land og liggja til suðvesturs. Syðst er Surtsey sem er næst stærst á eftir Heimaey. Surtsey varð til í gosi á árunum 1963 – 69. Það er einungis búið á Heimaey en þar búa í dag ríflega 4.500 manns. Fyrstu frásögur af Vestmannaeyjum segja frá vígi þræla Hjörleifs. Eyjarnar fengu heitið Vestmannaeyjar sem er vísan í þennan atburð og uppruna þrælanna. Þeir voru sagðir frá Írlandi og Skotlandi en menn þaðan voru kallaðir Vestmenn á þeim tíma. Herjólfur Bárðarson var sagður hafa numið eyjarnar fyrstur á tíundu öld en fornleifarannsóknir hafa sýnt leyfar búsetu í Heimaey fyrir þann tíma eða frá níundu öld fyrir landnám Ingólfs.
Eyjarnar urðu til í eldgosum á síðustu 50 – 70 þúsund árum. Elsti hluti þeirra er um 40 þúsund ára gamall en þær hafa sennilega hlaðist upp að mestu á síðustu 15 þúsund árum. Helgafellið myndaðist í gosi fyrir um 5 þúsund árum og við hlið þess stendur Eldfell sem gaus árið 1973. Sá atburður er okkur Guðrúnu í fersku minni þrátt fyrir að hafa ekki verið nema sex og sjö ára gömul. Þrátt fyrir að hafa verið svona ung þá voru það viðbrögð foreldra okkar þegar þau heyrðu morgunfréttirnar í útvarpinu morguninn þegar gosið hófst. Á viðbrögðum þeirra var okkur morgunljóst að eitthvað alvarlegt hafði gerst. Þær eru líka fjölmargar sögurnar sem við þekkjum úr Eyjunum bæði nýjar og gamlar. Að sjálfsögðu langaði okkur að sjá vettvang þessara atburða með eigin augum. Þess vegna hefur það verið á dagskránni lengi að heimsækja Heimaey.
Við ákváðum þegar hægt var að sækja um sumarleigu í orlofshúsum Kennarasambandsins að freista þess að sækja um íbúð í Eyjum. Þar á KÍ tvær nýjar íbúðir og við fengum aðra þeirra. Um tvöleitið á mánudeginum 29. júní vorum við komin út í Heimaey. Veðrið var ljómandi gott þannig að okkar fyrsta verk var að ganga upp á Eldfellið til að sjá yfir eyjuna á meðan sólarinnar naut. Eldfellið hlóðst upp árið 1973 þegar gos hófst um tvöleitið eftir miðnætti. Gangan upp á fjallið er lauflétt rölt enda er fjallið ekki nema 200 metra hátt. Ofan af fjallinu er síðan góð sýn yfir bæinn, innsiglinguna og elsta hluta eyjanna sem eru Norður-klettarnir. Norðurklettarnir eru Heimaklettur, Miðklettur, Ystiklettur, Dalfjall, Klifið og Blátindur. Þetta eru elstu hlutar Heimaeyjar. Þarna á fjallinu hittum við norska fjölskyldu sem var greinilega nýkomin til Íslands því móðirin spurði mig hvort það væru fleiri svona fallegir staðir á Íslandi. Ég svaraði að það væri vissulega svo.
Síðar þennan dag hittum við þessa ágætu fjölskyldu aftur við baðkarið sem Guðlaugur Friðþórsson saup úr á göngu sinni til byggða eftir að báturinn Hellisey fórst þann 11. mars 1984 um það bil fimm og hálfan kílómeter frá landi. Veiðarfæri bátsins festust í botni og veltu bátnum við. Tveir ungir sjómenn fórust strax en þrír komust á kjöl skipsins. Þar sátu þeir í um það bil klukkustund eða þar til báturinn sökk. Þeir voru þrír sem syntu af stað. Fljótlega var Guðlaugur orðinn einn á sundinu. Það tók hann um það bil fimm klukkustundir að synda til lands. Hann kom að landi sunnan við Helgafell. Þá tók við þriggja klukkustunda ganga sem að hluta til var ganga yfir úfið hraun. Klukkan var orðin 6:55 þegar hann gerði vart við sig en Hellisey hvolfdi klukkan ellefu kvöldið áður. Það að Guðlaugur skyldi bjargast er hreint óskiljanlegt. Ég sagði Norðmönnunum þessa sögu og fjölskyldufaðirinn spurði að sögustund lokinni. „Gerðist þetta í raun og veru?“ Hið sama gerðist síðar í ferðinni þegar leiðsögumaður í siglingu í kringum Heimaey sagði sömu sögu. Fólk virðist ekki trúa því að nokkur maður geti lifað slíka þrekraun af.
Eftir að hafa sagt skilið við Norðmennina fórum við út á Stórhöfða. Stórhöfði er syðsti hluti Heimaeyjar. Þar hefur verið viti síðan 1906 og veðurstöð síðan 1921. Margar fréttirnar höfum við heyrt af fárviðrum þar og fyrir enda er Stórhöfði hvað kunnastur fyrir léleg veðurskilyrði. Hann er nefnilega einn vindasamasti staður jarðarinnar, fyrir utan Suðurskautslandið. Hann á ýmis veðurmet. Hvergi hefur loftþýstingur á landi mælst lægri í Evrópu eða 919,7 hPa og hvergi í Evrópu er meðalvindurinn meiri. Logn á Stórhöfða er fátítt en gerist þó um það bil fjórum sinnum á ári. Ótrúlegt en satt þá var örlítill andvari þegar við vorum þarna, næsti bær við logn.
Stóðhöfði tengist Heimaey með mjóu eiði sem kallast Aur. Vestanvert við Aur er Víkin og Klaufin. Fjaran hefur af heimamönnum gjarnan verið kölluð Costa del Klauf. Eins og nafnið bendir til er þetta staðurinn í Heimaey til að sóla sig við ströndina þá sjaldan þá veðrið býður upp á það. Heitið er vísun þekkta strönd sem sól- og strandsjúkir Íslendingar sóttu gjarnan á Spáni. Að austanverðu við eiðið kallast fjaran Brimurð. Þar undir Litlahöfða er Ræningjatangi. Tanginn fékk þetta heiti eftir að sjóræningjar frá Alsír nýttu sér möguleikann til að koma að landi þar 16. júlí árið 1627. Samtals voru ræningjarnir 300 talsins og komu á þremur skipum. Þeir settu upp búðir á Ræningjaflöt í Lyngfellsdal. Þeir óðu um eyjuna í heila þrjá daga. Þeir eltu fólk uppi og handtóku, brenndu hús og fólk, drápu þá sem sýndu mótspyrnu og gamalt og lasburða fólk. Þegar upp var staðið höfðu ræningjarnir drepið 34 og numið 242 manns á brott. Brottnumda fólkið var flutt til Algeirsborgar og selt í þrældóm.
Árið 2005 var reist fuglaskoðunarhús í Stórhöfða. Frá húsinu er góð sýn yfir lundabyggðina í Stórhöfða og hún er stór. Talið er að um 700 þúsund fuglar eigi sér bú í höfðanum. Lundinn byrjar að mæta í höfðann í apríl. Hann grefur hálfs metra djúpar holur þar sem hann verpir sínu eina eggi. Unginn dvelur í holunni í 45 daga. Þegar hann yfirgefur holuna heldur hann á haf út. Hann dvelur í 3 – 5 ár úti á reginhafi við fiskveiðar áður en hann kemur aftur. Ljósin í þorpinu ruglar ungann stundum í ríminu því hann sækir í ljósin. Þá hefst pysjutíminn hjá krökkunum í Vestmannaeyjum. Þau safna ungunum saman og vísa þeim rétta leið til hafs. Fullorðni fuglinn yfirgefur höfðann í ágúst og dvelur næstu sjö mánuði djúpt suður og suðvestur af landinu.
Frá fuglaskoðunarhúsinu gengum við syðst á Stórhöfða þar sem er góð sýn yfir suðureyjarnar. Þær eru eins og Heimaey og norðureyjarnar á gosbelti sem er um það bil 35 km langt og 20 – 30 km breitt. Á þessu gosbelti hefur fjöldi gosa orðið en flest þeirra það lítil að það hafa ekki myndast eyjar eða sker. Öðru hvoru hefur það þó gerst. Elstu suðureyjarnar, Álsey, Brandey, Suðurey og Hellisey mynduðust fyrir átta þúsund árum. Surtsey er yngsta eyjan og en hún myndaðist á sjöunda áratugnum. Tvær eyjanna bera heiti fugla. Í Súlnaskeri er næst stærsta súlubyggð á Íslandi á eftir Eldey. Geirfuglasker var á öldum áður eitt af þremur athvörfum Geirfuglsins við Ísland. Geirfuglinn var horfinn úr skerinu í kringum 1800 vegna ofveiði. Í næsta nágrenni við Súlusker er Geldungur. Nafn skersins vísar sennilega til þess að fuglinn ræður algerlega ríkjum þar. Eyjamenn hafa nýtt eyjarnar til beitar fyrir sauðfé en vegna gróðurleysis býður eyjan Geldungur ekki upp á það. Fyrir suðurlandsskjálftann 1896 var Geldungur ein eyja en í dag eru þetta tvær eyjar, Stóri-Geldungur og Litli-Geldungur. Þeir voru tengdir saman með stórkostlegum steinboga sem hrundi í skjálftanum.
Okkur fannst við ekki geta sleppt því að fara í siglingu meðfram ströndinni. Á meðan siglingunni stóð sagði leiðsögumaðurinn frá mannlífinu í eyjunum náttúrunni og hvernig eyjaskeggjar hafa nýtt sér hana sér til lífsviðurværis. Í nokkrum úteyjanna eru veiðihús sem veiðifélög eyjanna eiga og viðhalda. Húsin eru nýtt sem aðsetur þegar félagar veiðifélaganna eru í eggjatöku eða lundaveiði. Þær eyjanna sem eru nægilega grösugar hafa verið nýttar til sauðfjárbeitar og þá hafa húsin verið nýtt sem miðstöð fyrir fólkið sem stendur að flutningum fjárins út í eyjarnar og þegar smölun stendur yfir á haustin. Það að flytja féð og smala því er erfitt verk og alls ekki hættulaust því eyjarnar eru snarbrattar. Hér má sjá myndir af þessu fjárragi árið 2021.
Atvinnulífið í Vestmannaeyjum er sterkt þótt það sé kannski ekki fjölbreytt. Sjávarútvegur er megin stoðin en 40 – 50% af atvinnutekjum Vestmannaeyja kemur frá sjávarútveginum. Ferðaiðnaðurinn er farinn að skila heilmiklu en 15 – 20% teknanna kemur úr þeim geira. Þriðja og fjórða stoðin er auðvitað háð hinum tveim. Annars vegar er það önnur þjónusta, verslun og byggingaiðnaður sem skilar 15 – 20% teknanna. Hlutdeild opinberrar þjónustu er síðan um 10 – 15%. Á siglingunni í kringum Heimaey sáum við gríðarmiklar framkvæmdir í nýja hrauninu. Þar er fyrirtækið Laxey að byggja upp fiskeldi á landi. Sú framleiðsla gæti vel orðið verðmæt viðbót við atvinnulífið í Vestmannaeyjum. Áætlanir gera ráð fyrir að fiskeldið muni standa undir 5 – 8% af störfum í Eyjum, tekjurnar gætu orðið allt að 50 milljarðar á ári sem væru 25 – 30% af heildarverðmætasköpun Vestmannaeyja. Það væri nú ánægjulegt ef þetta gengi eftir.
Nýlegir atburðir í Grindavík minna okkur svo sannarlega á að við eigum heima á eldfjallaeyju og það getur haft afleiðingar. Vestmannaeyjar eru fordæmi um að samfélag getur risið upp úr öskunni þrátt fyrir að náttúran felli það um hríð. Fyrir gos voru 1350 hús í Vestmannaeyjum. Um það bil þriðjungur þeirra urðu hrauninu að bráð eða 417. Það voru því margir sem misstu heimili sín. Fyrir gos voru 5.303 íbúar skráðir í Vestmannaeyjum en núna búa 4.639 þar. Það var áhugavert að skoða Eldheima. Safnið þar sem sagt er frá gosinu, björgun, fólksins og eyðileggingunni. Þótt við þekktum þessa sögu vel þá var mjög áhugavert að skoða þessa sýningu. Maður getur rétt ímyndað sér hversu sterkar tilfinningar vakna við það að horfa á heimili sitt verða að engu og geta ekki rönd við reist. Sýningin í Eldheimum gerir þessu góð skil en miðdepill sýningarinnar er húsið sem stóð við Gerðisbraut 10. Það var grafið upp og sýningarhúsið byggt utan um það. Það var einnig áhugavert að sjá húsið Blátind við jaðar hraunsins en það eina sem eftir er af því er lítið útskot sem á húsinu var. SafniðEldheimar er vel hannað og mátulega stórt. Við mælum svo sannarlega með því. Eldheimar eru vel hannað og mátulega stórt. Við mælum svo sannarlega með því.
Skansinn í Vestmannaeyjum á sér langa sögu. Hann er staðsettur við innsiglinguna inn í höfnina beint á móti Heimakletti. Heiti staðarins vísar til fyrstu mannvirkjanna sem reist voru á þessu svæði. Danska orðið skans merkir virki en árið 1586 var reist virki að fyrirskipun danska kóngsins við Kornhólinn. Tilgangur virkisins var að verja danska kaupmenn fyrir ásælni Englendinga en eins og þekkt er mátti landinn ekki fyrir nokkurn mun versla við nokkra aðra en danska kaupmenn. Heitið Skansinn er reyndar stytting á rétta heiti staðarins sem er Kornhólsskans. Á Skansinum í dag er stafkirkja sem Norðmenn gáfu Vestmannaeyingum og er eftirlíking af fyrstu kirkjunni sem reist var í Eyjum eftir kristnitökuna árið 1000. Þarna er einnig húsið Landlyst sem er merkilegt fyrir að vera fyrsta fæðingarheimilið á Íslandi. Áður stóð húsið í miðbænum. Landslagið þarna er í senn fallegt og hrikalegt. Áður fyrr þegar bátarnir voru talstöðvarlausir fóru ástvinir sjómanna stundum út á Skansinn þegar veður voru válynd. Maður getur rétt ímyndað sér feginleikann þegar fólkið sá bátana birtast við Klettsnefið og lensa inn undir klettunum í átt til hafnarinnar.
Dóttir okkar þekkir aðeins til í Vestmannaeyjum og mælti með að ef við ætluðum út að borða og fyrst búið væri að loka Slippnum þá væri veitingastaðurinn Gott málið. Við pöntuðum því borð þar og urðum ekki fyrir vonbrigðum. Steinbíturinn var stórgóður. Í næsta húsi við Gott veitingahús er Brothers Brewery. Prýðileg krá með mikið úrval af sérbrugguðum bjór og íbúðin sem við gistum í var í þarnæsta húsi. Það er ekki langt á milli staða í þessum litla miðbæ.
Kirkjusaga Vestmannaeyinga er jafn löng kristni á Íslandi. Rétt fyrir kristnitökuna var fyrsta kirkjan á Íslandi reist í Eyjum úr efnivið sem Gissur hvíti og Hjalti Skeggjason fluttu til landsins. Fyrsta Landakirkjan var reist 1573 á því svæðinu þar sem núverandi kirkja stendur. Sú kirkja var brennd í Tyrkjaráninu árið 1627 en önnur reist fjórum árum síðar þar sem sálnahliðið stendur nú. Núverandi kirkja var byggð á árunum 1774 – 1780. Klukkurnar í kirkjunni eru frá árinu 1617 og 1743. Kirkjan var læst þegar við komum að þannig að við gátum ekki skoðað hana að innan. Næsti skoðunarstaður okkar í Vestmannaeyjum var Kúlan. Kúlan er listaverk sem Vestmannaeyjabær keypti af listamanninum Ólafi Elíassyni fyrir marga tugi milljóna. Okkur þótti verkið svo sem smekklegt að sjá en maður veltir fyrir sér hvort þeim 220 – 250 milljónum sem varið var í verkið hefði ekki verið betur varið í eitthvað annað?
Gróðursnautt sótsvart nýrunnið hraun er ekki aðlaðandi. Með tímanum sest samt gróður í hraunið og sýnin sem áður var hrikaleg og fráhrindandi verður aðlaðandi og falleg. Til að flýta fyrir þessari þróun stóð Vestmannaeyjabær fyrir verkefni þar sem íbúum og félagasamtökum bauðst til að taka afmarkaða reiti í nýja hrauninu í fóstur. Engin merki sjást um þetta verkefni önnur en Gaujulundur. Gaujulundur er verk hjónanna Guðfinnu Ólafsdóttur og Erlends Stefánssonar. Lundurinn er eins og vin í eyðimörkinni og er vitnisburður um hverju eljusemi og þrautsegja getur áorkað. Það er nú samt svo að mannanna verk mást út þegar upphafsmönnunum þverr kraftur til að halda verkinu við. Í dag er lundurinn mjög svo fallegur og vel þess virði að skoða. Það er lettneskri konu að nafni Renate Heisele að þakka því hún tók sig til og gaf lundinum nýtt líf.
Inni í Herjólfsdal er eina almennilega vatnslindin á Heimaey. Þess vegna hefur það hefur verið sjálfgefið að Herjólfur Bárðarson valdi dalinn fyrir fyrsta býlið sem reist var á Heimaey. Árið 1874 hélt landinn upp á þúsund ára sögu byggðar á Íslandi og þá héldu Eyjamenn fyrstu þjóðhátíðina í Herjólfsdal. Fyrst öðru hvoru en árlega frá árinu 1901. Í dalnum er hlaðinn bær með lítilli landnámssýningu sem segir frá fjölskyldu Herjólfs og félögum hans. Þetta var það síðast sem við gerðum í Vestmannaeyjadvöl okkar.
Það var fallegt veður og sól daginn sem við komum út í Heimaey og síðan aftur heimferðardaginn. Við ákváðum að aka sveitaveginn um Landeyjarnar frekar en að krusa beint upp á þjóðveg enda bauð veðrið upp á skoðunarferð. Ekkert höfðum við kortið svo það var bara ekið á meðan einhver var vegurinn. Í fjarska sáum við kirkju eina og héldum í fyrstu að við værum komin að kirkjunni við Odda á Rangárvöllum. Það reyndist nú ekki vera því þetta var Akureyjarkirkja. Við settumst inn fyrir hlið og nestuðum okkur í félagsskap þeirra sem í garðinum hvíla. Kirkja þessi var reist árið 1910. Hún er nánast við hliðina á félagsheimilinu Njálsbúð. Áfram ókum við og tókum ekki beygju sem við hefðum átt að taka og enduðum inn á einhverjum veiðislóða. Snerum við og vorum skömmu síðan komin að kirkjunni við þann sögufræga stað Odda á Rangárvöllum. Það er talið að það hafi verið kirkja við Odda frá upphafi kristninnar á Íslandi. Kirkjan sem þar er nú var byggð árið 1924 og tekur hundrað manns í sæti. Núna eru uppi hugmyndir um að gera staðnum hærra undir höfði og reisa veglegri kirkju í stað þeirrar gömlu. Kirkjan sú myndi þjóna sem guðshús, tónleikahús og menningarsetur.
