Lissabon 2025
- 6 hours ago
- 12 min read
Námsstefna í Portúgal 24. - 30. nóvember 2025
Það var einstaklega fallegt vetrarveður í Sæviðarsundinu þegar við lögðum af stað rétt eftir hádegi. Sól var lágt á lofti og heiðbjört sýn af Reykjanesinu yfir á Esjuna, Akrafjallið, Hafnarfjall og Snæfellsnesið. Sól var að setjast í vestrinu þegar flugvélin tók á loft um fjögurleitið. Við hjónin vorum á leiðinni til Lissabon, höfuðborgar Portúgals. Kveikja ferðarinnar var boð sem ég fékk á námsstefnu móttökuskóla English Matters. Guðrún kom með í ferðina enda ætluðum við að kynnast borginni saman eftir að námshluta ferðarinnar lyki. Þrátt fyrir að við værum á köldum tíma í Lissabon var veðurútlitið gott fyrir dvöl okkar. Góð sumarviðbót var framundan. Smávegis skúrum var spáð fyrsta daginn en síðan átti að vera sól og hiti í kringum sautján gráðurnar.
Fyrirfram hefði maður haldið að það væri ýmislegt markvert að sjá í næst elstu borg Evrópu. Einungis Aþena í Grikklandi er eldri. Íbúar teljast vera um 570 þúsund en stór Lissabonsvæðið telur þrjár milljónir íbúa. Við dvöldum á Hótel Melia Oriente, fjögurra stjörnu hóteli rúma sjö kílómetra frá miðbænum. Auðvelt var að komast í neðanjarðarlestina þannig að fjarlægðin við miðbæinn truflaði okkur ekki. Ekki var verra að Vasco da Gama verslunarmiðstöðin var í nokkurra mínútna fjarlægð. Við ætluðum nefnilega að nota tækifærið og versla aðeins vegna þess að verðlagið í Lissabon er mun hastæðara en í okkar ástkæru Reykjavík.
Námsstefnan
Fyrsti dagurinn byrjaði hjá mér á kynningu á Portúgölsku skólakerfi í Exposalnum á hótelinu. Eftir fimmhundruð glærur var maður orðinn hálf rænulaus vegna loftleysis og yfirflæði upplýsinga. Ég náði þó að átta mig á að skólakerfið skiptist í forskóla fyrir þriggja ára til sex ára börn og skyldunám fyrir sex til átján ára nemendur. Skyldunámstíminn skiptist í barnaskóla og gagnfræðaskóla. Barnaskólinn skiptist í þrjár lotur.
Fyrsta lotan er fyrir nemendur í 1. – 4. bekk. Bekkirnir hafa einn kennara sem kennir öll fög Megináhersla námsins er á móðurmálið, samfélagsfræði, stærðfræði og ensku. Öðru hvoru kemur aðstoðarkennari sem kennir fög eins og listgreinar.
Önnur lotan er fyrir nemendur í 5. og 6. bekk. Í annarri lotu er fagreinakennsla og fög eins og landafræði, saga og vísindi bætast við.
Þriðja lotan er fyrir nemendur í 7. – 9. bekk. Þá bætast við fög eins og eðlisfræði, efnafræði og þriðja tungumálið.
Gagnfræðaskólinn er fyrir nemendur í 10. – 12. bekk. Þá geta nemendur sérhæft sig eftir áhugasviðum. Það eru þrjár megin brautir um að velja. Eðlis- og hugvísindabraut, starfsnámsbraut og listabraut.
Skólarnir í Portúgal eru ýmist skólar sem eru reknir af hinu opinbera eða einkaskólar. Nám í opinberu skólunum er ókeypis utan að foreldrar greiða 30 – 50 evrur á mánuði (4200 – 7200 kr. á mánuði) fyrir fæði. Skólagjöld í einkaskólum er 60 – 80 þúsund krónur á mánuði og síðan bætist fæðiskostnaður við þá upphæð.
Eitt af því sem mér þykir áhugavert er að foreldraviðtöl eru fátíð í portúgölsku skólakerfi. Ef um sértækan vanda nemanda er að ræða þá er foreldrum vísað á sálfræðing og eða félagsráðgjafa. Skólinn virðist einbeita sér frekar að námi og kennslu en láta heilbrigðis- og velferðakerfið um þau mál sem svo sannarlega tilheyra þeim. Ástæða þess að mér þykir þetta áhugavert er að fyrir nokkrum árum fór ég til Hollands. Nálgunin virtist vera sú sama þar. Hér heima eru stjórnendur og kennarar að drukkna í fundasókn með þátttöku foreldra og aðila úr velferðargeiranum þar sem umræðuefnið er velferða- eða heilbrigðistengt frekar en náms- og kennslutengt. Ég er orðin mjög efins um að við séum á réttri leið þarna og hefði miklu frekar vilja sjá tíma kennaranna varið í skipulag og þróun kennslunnar.
Eitthvað hefur tekist að stilla loftræstikerfið í Exposalnum betur því næsti hluti námsstefnunnar var þolanlegri. Það var ekki lengur þörf á að anda með hníf og gaffli til að ná súrefni. Heill morgun var nýttur til að ræða saman í hópum og greina það sem við höfðum lært til þessa og til að spyrja frekari spurninga um portúgalskt skólakerfi. Í umræðunum gafst tími til að bera saman bækur sínar og ræða þær áskoranir sem löndin eru að glíma við. Slíkt er alltaf gagnlegt.
Þriðji dagurinn hófst á rútuferð. För var heitið í Atlantica skólann. Atlantica skólinn er 1700 barna skólin með nemendum frá bleyjubörnum upp í 18 ára ungmenni en þá lýkur skyldunámi þeirra. Það var vissulega áhugavert að heimsækja svo stóran skóla en ég get nú ekki sagt að það sitji mikið eftir. Ég hef sennilega heimsótt of marga skóla og það var svo sem ekkert sem vakti sérstaka athygli mína. Jú, kannski sóðaleg klósett og gríðarstórt gróðurhús.
Saga og menning
Praca dos Resturadores
Skólamálin voru ekki eini fróðleikurinn sem English Matters bauð upp á. Á mánudeginum var okkur boðið í eftirmiðdagsgöngu með leiðsögn um miðbæinn. Við hittum allan ráðstefnuhópinn við styttuna á Praca dos Resturadores og þaðan var þrammað af stað á eftir leiðsögumanninum, bráðskemmtilegri eldri konu. Torgið og minnismerkið sem á því er er minnisvarði um endurreisn sjálfstæðis Portúgals frá Spánverjum. Það gekk ekki alveg þrautalaust að fá sjálfstæðið því uppreisnin hófst 1640 og ekki var sjálfstæðið í höfn fyrr en 28 árum síðar árið 1668. Fróðleikur eins og þessi vall líkt og foss í vatnavöxtum frá þessari fróðu konu. Ekki náði maður nú nema broti af því sem hún sagði. Rúsínan í pylsuendanum átti síðan að vera útsýni yfir miðbæ Lissabon frá Portas do Sol. Fyrst þurftum við að götuna bröttu þar sem hinn frægi sporvagn númer 28 var nýbúinn að húrra niður með þeim skelfilegu afleiðingum að sextán létust. Útsýnið reyndist eiginlega ekkert vegna þess að það var heilmikil rigning. Þegar við vorum orðin laus við leiðsögumanninn laukum við deginum á Rossio jólamarkaðinum þar sem við fengum okkur köku, kaffi, vöfflu og bjór. Fróða konan hafði sagt okkur að markaðurinn stæði á svæði þar sem áður var jaðar borgarinnar og þar skildu gestir borgarinnar hesta sín eftir.
Vinstri mynd: Torg endurreisnarinnar. Þarna stóðum við og biðum eftir gönguhópnum í grenjandi rigningu. Hægri mynd: Brekkan sem sporvagninni húrraði niður. Til hægri þegar upp var komið var gott útsýni yfir borgina.
Fado kvöldverður
English Matters buðu til kvöldverðar á Adega Machado veitingastaðnum í Bairro Alto hverfinu á þriðjudagskvöldinu. Veitingastaðurinn hóf rekstur árið 1937 þannig að ekki er hann nýr af nálinni. Matseðillinn er sagður vera þjóðlegur. Ekki get ég nú sagt að við munum svo glöggt eftir matnum en þjónustan var góð og það var sérlega skemmtilegt að heyra Fado tónlistina á milli rétta. Þar sem maturinn var í boði English Matters höfum við ekki hugmynd um hvort hann var dýr eða ekki. Sennilega mun dýrari en hefðbundinn kvöldverður en það er eðlilegt því það var lifandi tónlist í boði. Fado tónlistina mætti ef til vill kalla portúgalskan blús. Þá er maður að vísa í textana sem einkennast af uppgjöf, döprum örlögum og þrá. Tónlistin sjálf er ekkert lík blús. Hún er flutt af söngvara, klassískum gítar og portúgölskum gítar ásamt órafmagnaðum bassa, oft kontrabassa. Erindin skiptast gjarnan á að vera í dúr eða moll og takturinn oft tví- eða þrískiptur eins og í vals. Rubato er gjarnan notað til að gefa tónlistinni tilfinningu. Bassinn heldur taktinum réttum en söngvarinn leikur sér að því að teygja taktinn í lok hendinga til að auka á dramtíkina.
Uppruni þessarar tónlistarstefnu hefur verið rakinn til Bairro Alto, Mouraria og Alfama hverfanna í Lissabon og til áranna 1820 – 1830. Flytjendur komu aðallega úr röðum verkalýðsstéttarinnar. Sjómenn, fylgikonur, bóhemar og fátækir listamenn fluttu tónlistina, slógu taktinn og dönsuðu í takt við tónlistina á krám hverfanna. Eins og með flest sem þróast rólega áfram eins og fadotónlistin hefur gert er erfitt að rekja nákvæmlega hvenær tónlistin getur farið að kallast tónlistarstefna. Eflaust eru ræturnar mun eldri en þetta.
Quinta da Regaleira
Seinnipart dagsins sem við heimsóttum Atlantica skólann var ekið til bæjarins Sintra þar sem við röltum um einhvern garð með öldnum byggingum. Einhvern garð segi ég vegna þess að það var tilfinningin þegar við eltum leiðsögukonuna um garðinn. Ég hafði nefnilega ekki fundið tíma til að kynna mér hvað ég væri að skoða og það var sennilega af þeim sökum sem ég naut skoðunarferðarinnar ekki nógu vel. Síðan verð ég að viðurkenna að það að elta leiðsögumann með stórum hópi fólks og berjast við að heyra fróðleikinn sem hann romsar út úr sér eru einhvern vegin aðstæður sem henta mér ekki. Hvað um það þá heitir svæðið Quinta da Regaleira. Á svæðinu var höll ein skrautleg, kapella, brunnar og garður einn hlaðinn trjám og göngustígum. Saga hallarinnar og svæðisins þótti mér lítt áhugaveð því eftir sat í mínum huga að þetta hafi verið leikvöllur hinna ríku. Að því sögðu þá var fallegt þarna og hinn 27 metra djúpi endurnærandi brunnur vakti áhuga en tilgangur þess að byggja vatnslausan brunn ofan í jörðina er hulinn mér.
Þarna lauk dagskránni sem mér bar skylda til að taka þátt í og við Guðrún áttum sjálf tímann sem eftir var saman. Þann tíma nýttum við til að skoða þessa öldnu borg og versla. Já það er alveg ástæða til að versla í Lissabon því verðlag er mun hagstæðara en heima á Íslandi.
Mynd til vinstri: Kapellan og litla höllin. Mynd til hægri: Brunnur endurnæringarinnar. Undarlegt uppátæki að sóa peningum í að gera þennan 27 m djúpa brunn.
Vasco da Gama turninn og brúin
Ekki svo langt frá hótelinu sem við gistum á niður við Tagus ána er Vasco da Gama turninn. Portúgalar eiga merka sögu landkönnunar og ber turninn heiti merkasta landkönnuðar þeirra Vaco da Gama sem kortlagði sjóleiðina frá Evrópu til Indlands. Turninn var byggður fyrir Expo sýninguna 1998. Hann rýs stolltur 160 metra og er hæsta bygging í Portúgal. Eftir Expo sýninguna þurfti að finna þessum turni eitthvað hlutverk. Fyrsta átti að leigja hann út sem skrifstofuhúsnæði en það gekk nú ekki því enginn vildi leigja. Núna þjónar turninn sem hótel. Það fyrsta sem við Guðrún gerðum eftir að ég var laus við skylduverkin vegna námsstefnunnar var að fara upp turninn og horfa yfir borgina. Ekki vegna þess að okkur þætti turninn markverður staður. Sennilega frekar vegna þess að hann var í göngufæri við hótelið og var fyrsta stopp Hop on og hop off vagnsins en við keyptum okkur sólarhringspassa til að fá tilfinningu fyrir borginni.
Ofan af turninum mátti sjá gríðarmikið mannvirki sem einnig var vígt árið 1998 rétt fyrir Expo sýninguna. Rétt eins og turninn fékk brúin nafn Vasco da Gama í tilefni af því að 500 ár voru liðin frá afrekum hans. Brúin er 13 kílómetra löng og lengsta brú í Evrópu. Brúin er höfð sérlega sterkbyggð enda er hún á þekktu jarðskjálftasvæði. Hún á að þola vindstyrk upp á 250 km á klukkustund og endast í 120 ár. Magnað mannvirki verð ég að segja.
Torre de Belém o Padrao dos Descubrimentos
Það er ýmislegt markvert að skoða í Belém hverfinu. Hverfið er í vesturhluta Lissabon. Til að komast þangað tókum við vagn númer 728 frá Gare de Oriente lestarstöðinni. Það hefði verið alveg kjörið að hoppa af vagninum við Belém turninn, rölta til austurs að minnismerkinu og síðan til norðurs að klaustrinu. Það gerðum við ekki vegna þess að turninn var lokaður og pakkaður inn með vinnupöllum þegar við vorum á ferð þarna. Fórum í staðinn út við minnismerkið og horfðum á turninn úr fjarlægð. Hann var byggður á árunum 1514 - 1519 að undirlagi Manuels I konungs Portúgals. Tilgangurinn var að efla varnir Lissabon og stýra skipaumferð um Tagus ána. Á árunum þegar turninn var byggður voru Portúgalir að hefja landkönnuðartímabil sitt. Turninn hefur síðar einnig þjónað sem fangelsi og sem viti fyrir sjófarendur.
Eilítið austar á norðurbakka Tagus árinnar stendur Padrao do Descubrimentos eða Minnismerki landkönnuðanna. Það var steypt upp árið 1960 til minningar um fimmhundruðustu ártíð Dom Henrique en hann var fyrsti þekkti landkönnuðurinn. Hann stendur fremst í stafni minnismerkisins og í kjölfar hans koma ýmsar þekktar persónur frá tímabili landkönnuða, alls 32 talsins. Þar sem við erum að væflast í kringum minnismerkið var ég stöðvaður af nemendum sem voru að vinna skólaverkefni um ferðamannaiðnaðinn í Portúgal. Þau vildu vita hvað mér þætti markverðast af því sem ég hefði séð í Lissabon og mér datt ekkert annað í hug að segja en vingjarnlegt viðmót fólksins og góður matur.
Klaustur Jerónimos
Við gengum yfir götuna við minnismerkið í átt að stórkostlegri byggingu. Byggingin stendur víst á nákvæmlega sama stað og Vasco da Gama og bátsverjar í flota hans lögðust á bæn áður en þeir sigldu af stað til Indlands. Byggingin er kölluð Klaustur Jeronimós og var byggð á sama tíma og Belém turninn. Áður stóð kirkja þarna sem var helguð Heilagri Maríu af Belém og það er einmitt stytta af henni sem stendur yfir innganginum í klaustrið. Yfir öllu trónir síðan stytta af Mikael erkiengli. Við skoðuðum þessa mögnuðu byggingu einungis utanfrá og satt best að segja sé ég eftir því að hafa ekki valið að skoða klaustursafnið frekar en sjóferðasafnið sem er við enda klaustursbyggingarinnar.
Sjóferðasafnið
Næst síðasta daginn okkar í Lissabon gerðum okkur aftur ferð í Belém hverfið. Nú til að skoða sjóferðasafnið. Völdum það vegna merkilegrar sjóferðasögu Portúgala. Sjáum dálítið eftir því vegna þess að sjóferðasafnið er eiginlega endalaust samansafn af skipalíkönum af ólíkum gerðum. Maður hefði haldið að það væri hægt að gera þessari merku sögu betri skil og með áhugaverðari hætti en þetta.
Praca do Rossio
Rossio torgið heitir í raun Praça de D. Pedro IV hvers stytta trónir í 27 metra hæð yfir torginu. Dom Pedro er þekktur sem herkonungurinn. Hann fæddist í Lissabon en flúði með fjölskyldu sinni til Brasilíu vegna innrásar Frakka árið 1807. Faðir hans sneri til Portúgal árið 1821. Pedro var eftir í Brasilíu. Hann studdi uppreisnarmenn í sjálfstæðisbaráttu Brasilíu og varð konungur þar frá 1822 – 1831 og síðan konungur Portúal 1826. Rossio torgið varð mikilvægur samkomustaður á 13. og 14. öld og á sér því langa sögu. Hugtakið Rossio vísar til almúgans og mætti heiti þess því útleggjast sem Torg fólksins á íslensku. Upphaflega var var torgið samkomustaður fólksins þegar borgin stækkaði út frá kastalasvæðinu. Árið 1450 var Estaus höllinn byggð við enda torgsins. Höllinn sú var íverustaður mektarfólks sem heimsótti Lissabon. Fróða konan sem fór með okkur í gönguferðina sagði að hestar gestanna hefðu verið geymdir á torginu. Þegar sú hryllilega stofnun, Portúgalski rannsóknarrétturinn var settur á stofn 1536 varð höllin við torgið höfðustöðvar réttarins og torgið gjarnan nýtt fyrir opinberar aftökur. Húsin í kringum torgið hrundu síðan meira og minna í jarðskjálftanum 1755. Estaus höllinn var endurbyggð en hún brann síðan árið 1836. Önnur merkileg bygging stóð við Rossio torgið. Það var Landsspítalinn. Byggingunni spítalans var lokið 1504.
Við komum nokkrum sinnum inn á Rossio torgið á ráfi okkar um Lissabon. Byggingarnar sem við sáum voru auðvitað endurbyggingar sem gerðar voru í kjölfar jarðskjálftans. Annars sáum við ekki torgið í öllum sínum glæsileik því torgið er ennþá helsti samkomustaður borgarbúa. Á hverju ári er settur upp jólamarkaður á torginu þannig að torgið var þakið sölubásum.
Mynd til vinstri: Torgið var þakið sölubásum vegna jólanna þegar við vorum á ferðinni. Mynd til hægri: Rossio torgið er óneitanlega fallegt torg. Gosbrunnar eru við sitt hvorn endann og torgið sjálft lagt í bogamynstri með svörtum og hvítum steinum.
Parque de Eduardo VII
Einn daginn komum fórum við út úr strætó á einum hæsta punkti borgarinnar. Við vorum efst í Edvard VI garðinum. Garður þessi hét eitt sinn Frelsisgarðurinn en árið 1903 kom breskur kóngur í heimsókn og nafni garðsins var breytt. Portúgölunum hefur greinilega þótt nauðsynlegt að hafa Bretana góða. Þar var flott útsýni frá gosbrunninum þarna efst á hæðinni til suðurs yfir torg Pombal markgreifa og áfram niður að Tagus ánni. Flott útsýni þarna. Við röltum niður brekkuna, í gegnum jólamarkað sem var verið að setja upp.
Á miðju torginu stendur stærðar stytta á súlu af Pombal markgreifa. Hann var forsætisráðherra Jósefs konungs Portúgals. Konungurinn gaf honum lausan tauminn sem gerði honum kleift að verða valdamesti maður Portúgals. Hann var víst óttalegur skíthæll þessi maður en því verður ekki neitað að hann var framkvæmdasamur með afbrigðum og kom ýmsu góðu til leiðar fyrir Portúgal. Þekktastur er hann fyrir að skipuleggja og drífa áfram endurbyggingu Lissabon eftir jarðskjálftann sem reið yfir Portúgal 1. nóvember 1755. Þetta var hrikalegur skjálfti. Hversu stór er greinilega ekki alveg ljóst um 8,5 - 9 á richterkvarða og eftir skjálftann var Lissabon nánast rústir einar. Áttatíu og fimm prósent allra bygginga í borginni annað hvort hrundu, brunnu eða urðu flóðbylgju að bráð. Talið er að 30 – 40 þúsund manns hafi látist af þeim 200 þúsund sem bjuggu í Lissabon. Hvað gerum við núna var Pombal spurður og af ísköldu raunsæi svarar hann: „Við gröfum þá dauðu og læknum þá sem lifðu.“ Síðan hófst uppbyggingastarfið af miklum krafti og nú voru húsin byggð með vitund um hættuna af jarðskjálftum.
Praca do Comércio
Við Tagus ána er gríðarstórt torg. Torg þetta er staðsett þar sem áður var Ribeira konungshöllinn. Höllin sú hrundi til grunna í jarðskjálftanum eins og önnur hús á svæðinu. Það þurfti þar af leiðandi endurgera allt svæðið. Núna eru helstu valdastofnanir Portugal staðsettar við torgið. Á miðju torginu er stytta mikil af Jósef I sem var konungur Portúgals á þegar stóri skjálftinn reið yfir. Hann var ljónheppinn þennan dag vegna þess að dóttir hans hafði óskað þess að konungsfjölskyldan myndi dvelja í sumarbústaðnum sem var höll í Belém hverfinu í útjarðri borgarinnar. Jósef greyið varð heldur skekinn í kjölfar þessara hremminga og vildi helst búa í tjaldi sem hann gerði. Sennilega er það ástæða þess að Ribeira höllin var ekki endurbyggð. Aftan við styttuna af Jósef er Arco Triunfal da Rua Augusta eða Sigurboginn. Ef gengið er undir bogann tekur Augusta gatan við og sé sú gata gengin endilögn endar maður á Rossio torginu.
Við römbuðum inn á Praca do Comércio þegar við vorum að leita að dómkirkjunni. Lentum eiginlega í tómu rugli í þeirri leit vegna þess að leiðsögukerfið sendi okkur í strætó sem tók okkur upp í Breiðholt! Það rugl leystum við með því að panta leigubíl sem ók okkur í miðbæinn. Á endanum fundum við dómkirkjuna sem var nú bara uppi á hæð örstutt frá torginu. Dómkirkjan var byggð árið 1147 þannig að saga hennar spannar vel yfir 800 ár. Útlit hennar ber keim miðalda. Hún minnir dálítið á kastala frá miðöldum. Vissulega hefur verið byggt við hana og meiri og minni lagfæringar hefur þurft að gera í gegnum aldirnar vegna skemmda vegna jarðskjálfta. Jarðskjálftinn 1755 var sá stærsti en hann var alls ekki sá eini.
Comments